Literackie portrety małżeństw.

 

Literackie portrety małżeństw. Przedstaw na wybranych przykładach.

I. Literatura podmiotu:

1.Mickiewicz A., Grażyna, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Kraków 1949

2. Mickiewicz A., Konrad Wallenrod, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, Kraków 1949

3. Szekspir W., Makbet, Wydawnictwa Łódzkie, Łódź 1974

II. Literatura przedmiotu:

1. Balbus S., Tragedia Makbeta albo wolność wyboru w: Lektury obowiązkowe, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo. Wrocław 1973, str.91-97

2. Janicka I., posłowie do: Szekspir Wiliam, Makbet, Wydawnictwa Łódzkie, Łódź 1974, str. 141 – 158

3. Kulczycka – Saloni J., Straszewska M., „Romantyzm. Pozytywizm”, rozdz. II str. 34-37, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, ISBN 83-01-07620-8

4. Kleiner J., Od Ballad i romansów Mickiewicza do Powstania Listopadowego w: Kleiner Juliusz, Maciąg Włodzimierz, Zarys dziejów literatury polskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1990, ISBN 83-04-03624-X, str. 198 – 200

5. Jerschina S., Libera Z., Sawrymowicz E., Konrad Wallenrod w: Literatura polska okresu romantyzmu, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1974, str. 64 – 69

6. Witkowska A., Filomata i Gustaw w: Witkowska Alina, Mickiewicz, słowo i czyn, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, str. 24 - 28

III. Kolejność prezentowanych treści:

Określenie problemu: Małżeństwo jest najmniejszą i najważniejszą grupą społeczną.

1. Grażyna i Litawor - małżeńska miłość do końca życia:

- małżonkowie – partnerzy w działaniu

- wyrozumiałość, zaufanie, wierność i wzajemna troska wykładnikami małżeńskich stosunków bohaterów powieści;

- bohaterstwo i obowiązek wobec siebie i Ojczyzny.

2. Konrad i Aldona – tragedia małżeńska z wyboru:

- porzucenie szczęścia rodzinnego na rzecz walki o wolność ojczyzny;

- pustelnicze życie Aldony konsekwencją wyboru Konrada;

- samobójcza śmierć małżonków dopełnieniem osobistej tragedii.

3. Makbet i Lady Makbet – małżeństwo i zbrodnia:

- zniszczenia partnerskiego związku z powodu dążenia do władzy absolutnej;

- bezwzględność żony i posłuszeństwo męża drogą do zbrodni;

- śmierć jedynym wyzwolicielem zbrodniczych małżonków.

Wnioski:

1. W literaturze przeważa obraz nieszczęśliwych małżeństw.

2. Przyczyny nieszczęść wynikają z dokonania świadomego wyboru określonej sytuacji przez małżonków.

3. Miłość jest podstawowym uczuciem łączącym wskazanych bohaterów literackich.

4. Żona jest partnerką męża.

Literackie portrety małżeństw. Przedstaw na wybranych przykładach.

Małżeństwo to związek między osobami, będący najstarszą instytucją społeczną, wiążący osoby emocjonalnie, ekonomicznie i prawnie. Stanowi podstawę rodziny. Obraz małżeństwa to jeden z najstarszych i zarazem najpopularniejszych motywów literackich. Kiedy sięgniemy do „Biblii”, uznanej za źródło wszelkiej literatury, już na samym jej początku przywitamy Adama i Ewę - model pierwszych rodziców i małżeństwa. Pisarze późniejszych epok, tworząc obraz życia człowieka, za jedną z najważniejszych wartości uznali małżeństwo. Małżonkowie literaccy tworzą galerię zróżnicowanych i ciekawych typów. Zaprezentuję trzy portrety małżeństw.

Pierwszy z nich to Grażyna i Litawor – bohaterowie powieści poetyckiej Mickiewicza pt. „Grażyna”. Są małżeństwem, któremu miłość towarzyszy do końca ich życia. Historia opisana przez poetę zaczyna się od momentu, kiedy do zamku Litawora przyjechali krzyżaccy posłowie. Żądali widzenia z księciem Litworem, ale odmówiono tej wizyty. Kazano więc obudzić Rymwida - przyjaciela księcia. Kiedy po spotkaniu z Krzyżakami Rymwid zorientował się, co zamierza zrobić jego pan, udał się do komnat księcia na długą rozmowę. W końcu uznał, iż nie ma szans na odwiedzenia Litawora od decyzji sprzymierzenia się z Krzyżakami. Ostatnią nadzieję wiązał z jego żoną Grażyną. Zdał jej relację z poczynań męża. Niestety i jej nie udało się przekonać małżonka do zmiany decyzji. W takiej sytuacji Grażyna postanowiła przejąć sprawę w swoje ręce. Rozkazała sługom odprawić krzyżackich posłów. Rano ubrała zbroję swojego męża i poprowadziła wojska litewskie przeciw Krzyżakom. Niestety, nie potrafiła dowodzić swoimi wojskami .Krzyżacy zdobyli przewagę. Książę przebudzony odgłosami bitwy, zorientował się, co zaszło. Przywdział swoją drugą, czarną zbroję i rzucił się w wir walki . Kiedy Litwini bliscy byli zwycięstwa, mistrz krzyżacki zranił śmiertelnie Grażynę. Litwini wygrali bitwę. Starym zwyczajem rozpalono stos, aby spalić ciało wodza. Nagle oczom wszystkich ukazała się sylwetka Czarnego Rycerza - Litawora. Rzucił się w ogień. Zrozumiał, że Grażyna poświęciła życie, aby ratować jego honor. Wzajemna miłość doprowadziła kochających się małżonków na wspólny stos.

Bez wątpienia Litawor i Grażyna byli małżeństwem partnerskim. Fakt, iż Rymwid udał się do żony, by ta przekonała męża o zmianie postanowienia dowodzi, że żona miała wpływ na decyzje męża, ten zaś liczył się z jej zdaniem. Nie przypadkowo też Grażyna jest równa wzrostem i ma podobną sylwetkę do męża.

„Ona się jedna w dworze całym szczyci,

Że bohaterską Litawora postać,

Wzrostem wysmukłej dorówna kibici.”

To metaforyczna poetycka „równość” miedzy nimi. Jeśli w przypadku kontaktów z Krzyżakami, Litawor nie słucha się Grażyny, to czyni to ze względu na inne czynniki (Zakon miał pomóc mu w odzyskaniu ziem należących do Grażyny. Tereny te bezprawnie przywłaszczył sobie Wielki Książę Litewski - Witold.) Wprost przeciwnie – Litawor być może chciał udowodnić żonie jak bardzo się z nią liczy, gdyż walczy o jej dawny majątek.

Książę nie mógł znieść poczucia winy i sam wskoczył w płomienie. Kochał swoją żonę i był pewien jej miłości. Czyn Grażyny – wcielenie się w postać męża – to przede wszystkim przykład troski o dobro ukochanego. Żona nie chciała, by uznano go za zdrajcę i konfidenta. Wczuła się w jego sytuację, rozumiała go. Była wierna, umierając na polu bitwy, nie zdradziła go przed wojskiem. Wyrozumiałość, zaufanie, wierność i wzajemna troska to główne cechy wzorowego małżeństwa. Rzucenie się Litawora na płonący stos to przykład wierności i miłości do zmarłej.

„Niewiasta z wdzięków, a bohater z ducha” - te słowa Litawora można uznać za najkrótszą charakterystykę Grażyny. Nie interesują ją tzw. kobiece zajęcia – od haftowania wolała konne wojaże w towarzystwie męża, co z kolei sprawiało, że była wierną towarzyszką Litawora w dobrych, jak i w złych chwilach.

„Tak zjednoczona zabawą i trudem,

Osłoda smutku, spólinczka wesela,

Nie tylko łoże i serce podziela,

Lecz myśli jego i władzę nad ludem.”

Małżeństwo Grażyny i Litawora na pewno należy do najbardziej „udanych” w historii literatury. Mimo różnic charakterów łączyła ich wielka miłość, wzajemny szacunek, wierność, a także obowiązek wobec siebie i Ojczyzny. Nie dane im było jednak żyć długo i szczęśliwie.

Kolejnym małżeństwem są Konrad i Aldona – bohaterowie następnej powieści poetyckiej Mickiewicza „Konrad Wallenrod”.

Walter Alf był Litwinem, porwanym jako dziecko od rodziców i wychowywanym przez Krzyżaków. Gdy w pewnym momencie swego życia udało mu się przedostać na stronę Litwinów, zamieszkał u księcia Kiejstuta. Właśnie na dworze tego władcy litewskiego Walter poznał jego córkę – piękną Aldonę. Czas upływał młodym na wspólnych spacerach i rozmowach. Rodzące się między nimi uczucie zauważa ojciec Aldony – książę Kiejstut. Kiejstut z ochotą przyglądał się rozwojowi uczucia, aż w końcu zezwolił na ślub młodych.

Niestety, szczęście młodej pary nie trwało długo – do zamku zaczęły docierać coraz to nowe wieści o plądrujących litewskie ziemie Krzyżakach. Gdy ustalono szczegóły podstępnego planu obalenia mocy Zakonu, Walter postanowił poświęcić się dla dobra ojczyzny i porzucił Aldonę, przechodząc pozornie na stronę krzyżacką. W tym momencie rozpoczyna się tragedia małżeńska, spowodowana wyborem małżonków, wyborem dokonanym w imię wyższych celów - na rzecz walki o wolność ojczyzny.

Gdy Walter próbował potajemnie wymknąć się z zamku, przeczuwająca nieszczęście Aldona czekała na niego za miastem. W czasie tego smutnego spotkania doszło do rozstania małżonków. Walter powiedział żonie, by od tej chwili traktowała go jak zmarłego, by wyszła ponownie za mąż:

„Jesteś młoda i piękna, znajdziesz pociechę, zapomnisz!

Wielu książąt dawniej o twą starało się rękę;

Jesteś wolna, jesteś wdową po wielkim człowieku,

Który dla dobra ojczyzny wyrzekł się - nawet i ciebie!

Bywaj zdrowa, zapomnij; zapłacz niekiedy nade mną:

Walter wszystko utracił, Walter sam jeden pozostał

Jako Wiatr na pustyni; błąkać się musi po świecie,

Aldona zakomunikowała, że nie zamierza wiązać się z nikim innym i wybrała pustelniczy żywot w starej wieży nieopodal zamku Krzyżaków (w którym przebywał jej mąż). Poświęciła się, by choć nocami móc słyszeć głos Waltera – Konrada, by móc z nim rozmawiać. Jej pustelnicze życie to konsekwencja wyboru Konrada. W intymnych wyznaniach przebija nie tylko wzajemna miłość, ale też inne wynikające z niej, uczucia, jak żal, tęsknota. Aldona twierdzi, że nie ma prawa narzekać na obecną sytuację, bo to, co razem przeżyli było jej największym szczęściem i choć trwało tak krótko na nic nie zamieniłby tej chwili, ale jednocześnie czytelnik potrafi sobie wyobrazić jej cierpienie i rozpacz. Aldona jednak niczego nie żałowała, ponieważ dokonała swego wyboru świadomie.

Rozmowy kochanków pokazują wszystkie trudy, z jakimi mierzy się człowiek, który kocha, ale nie może ziścić swoich marzeń o złączeniu z ukochaną osobą. Kiedy Konrad, po dokonaniu zemsty, poprosił Aldonę, by towarzyszyła mu w powrocie na Litwę, ponieważ wierzył, że są jeszcze przed nimi wspólne szczęśliwe dni – ona kategorycznie odrzuciła tę propozycję. Twierdziła, że będzie lepiej, gdy rozstaną się, pielęgnując w sercu wspomnienia młodzieńczego szczęścia:

„Alfie, nam lepiej takimi pozostać;

Jakiemi dawniej byliśmy, jakiemi

Złączym się znowu ale nie na tej ziemi”.

Swą miłość przypieczętowała śmiercią, kiedy tylko dowiedziała się o samobójstwie ukochanego.

Tragizm losów Aldony i Waltera Alfa (Konrada) polega na tym, że ich wspólne plany na szczęśliwą przyszłość zostały zniszczone przez znaki czasów, w jakich żyli. On nie mógł wyrzec się ojczyzny, ona zaś nie mogła zapomnieć, że jest mężatką i postanowiła resztę życia spędzić w odosobnieniu, by tylko być w pobliżu poślubionego wybranka. Ich dzieje to historia małżeństwa z góry skazanego na porażkę, gdyż Konrad widział szczęście osobiste, także w małżeństwie, tylko w wolnej ojczyźnie. Małżonkowie jak wszyscy romantyczni kochankowie spotykają się zapewne w niebie.

Historię Konrada i Aldony z losami Grażyny i Litawora łączy bardzo dużo. Obie pary żyją na Litwie w czasach walk z Krzyżakami, obie pary łączy prawdziwa miłość, zarówno w jednym jak i w drugim przypadku małżonkowie umierają. Bardziej jednak tragiczne są losy Konrada i Aldony.

Odmiennie kształtują się losy Makbeta i Lady Makbet, bohaterów dramatu Szekspira.

Makbet i jego żona bezsprzecznie byli małżeństwem typu partnerskiego. Liczyli się wzajemnie z własnym zdaniem. Kiedy Makbet dowiedział się od wiedźm, że zostanie królem, natychmiast powiadomił o tym swoją żonę. Wtedy narodziły się w nim niemoralny plan – myśli o dokonaniu zbrodni na królu, aby przyspieszyć spełnienie się przepowiedni. Myśl o władzy, podsycana przez żonę, popycha Makbeta do zamordowania Dunkana. Wkrótce, jako król Szkocji, Makbet staje się tyranem. Rządzi bez skrupułów, zabija przyjaciela i rodzinę Makdufa - wiernego Dunkanowi lorda. Te wydarzenia sprawiają, iż związek małżeński nie tylko przeżywa kryzys, on się po prostu rozpada.

Rozpad zaczyna się zaraz po przebiciu Dunkana sztyletami. Makbet zaczyna tracić zmysły. Jego życie staje się nieustannym lękiem o władzę i lękiem przed karą. Widzi zjawy – jak duch Banka – boi się własnego cienia, plącze się ciągle we wróżbach czarownic. Popada w obsesję i rozpacz. Staje się bezwzględny, zimny, nieczuły. Tragizm samego Makbeta polega na bolesnym zdaniu sobie sprawy z własnej klęski, na paraliżującym odkryciu własnego błędu. Błąd Makbeta to zaślepienie żądzą władzy, które nie pozwoliło trzeźwo ocenić dwuznacznych słów. Ale nie on jeden. Ze zbrodnią wiąże się postać Lady Makbet. To kobieta ambitna, bezwzględna, opanowana. Ma ogromny wpływ na męża. W swej przebiegłości doskonale planuje zbrodnię i zacieranie jej śladów. „[...] Śpiący i umarli

Są obrazkami tylko; nikt, prócz dzieci,

Malowanego nie lęka się diabła.

Sama ubarwię krwią ręce i szaty

Tych dwóch pachołków, bo oni się muszą

Wydać sprawcami zbrodni.”

Kobieta dzieli z mężem cierpkie owoce ich niemoralnych uczynków. To kobieta demoniczna. Wyrzeka się wszelkich uczuć wyższych. Lady przywołuje ciemność, aby odtąd ta rządziła jej sercem. Bohaterka tragedii Szekspira szuka pomocy wśród tajemnych, diabelskich sił, które wyzwolą w jej sercu kłamstwo, hardość, umiejętność gry, odwagę do zabijania, siłę do podtrzymywania męża, który z pewnością okaże się bardziej ludzki niż Lady.

Wielu głosi, że miłość odbiera rozum i ludzi w głupców zmienia. Właśnie to stwierdzenie może być kluczem do rozwiązania zagadki - dlaczego rozpadło się małżeństwo Makbeta. Czy małżonkowie kochali się ? Zapewne tak, ale dzisiaj ten typ miłości nazywamy miłością toksyczną, prowadzącą związek do tragicznego końca. Żądza władzy, żądza mordu, toksyczne uczucie stały się silniejsze od prawdziwej miłości, jaką być może darzyli się kiedyś pan i pani Glamis. Makbet wierzy swojej żonie, kocha ją mocno i bez zastrzeżeń. Chce, by dzieliła jego szczęście, bo wie, że jego sukces jest jej sukcesem. Jego pozycja - jej pozycją. Ona też go kocha. Chce być królową i jest przekonana, że dopiero zasiadając na szkockim tronie będzie szczęśliwa. Jednak po dokonaniu szeregu zbrodni inaczej ocenia męża. Wówczas objawia się wspomniana wcześniej „miłość toksyczna”. Makbet nie sprawdził się w jej oczach, nie dał jej tego, co jego zdaniem, mężczyzna powinien dać kobiecie - szczęścia, poczucia bezpieczeństwa, bogactwa, sławy. Nie udało jej się przeprowadzić szaleńczego planu. Ona - żądna władzy, bez skrupułów dążąca do celu kobieta - jest żoną ludzkiego wraka, w którym kiedyś widziała godnego sobie partnera. Nie tylko zawiódł jej oczekiwania, ale pociągnął ją za sobą w przepaść. „Wstydź się mężu, wstydź!! (...) „Wszystko popsujesz tym obłąkanym wzrokiem”. Wciąż widzi krew na swoich rękach, myje je, a mimo to ciągle ociekają - nie wodą, lecz krwią. "Ciągle ten zapach krwi. Wszystkie wonie Arabii nie odejmą tego zapachu z tej małej ręki".

Choroba psychiczna sieje spustoszenie w jej umyśle, aż w końcu nie może tego wszystkiego wytrzymać i popełnia samobójstwo.

Potem ginie Makbet. Śmierć jest jedynym wyzwolicielem zbrodniarzy.

W literaturze niestety przeważa obraz nieszczęśliwych małżeństw. Przyczyny tego najczęściej wynikają z dokonania świadomego wyboru określonej sytuacji przez małżonków. Grażyna przebierając się w zbroję męża, na pewno zdaje sobie sprawę, iż może umrzeć. Świadomie i dobrowolnie wchodzi na śmiertelny stos Litawor, walczy metodą lisa Konrad, a Aldona zamyka się w wieży. Zbrodnia Makbeta i jego żony jest precyzyjnie zaplanowana. Ale miłość, w różnej postaci, jest podstawowym uczuciem łączącym wskazanych bohaterów literackich, zaś żona jest partnerką męża, mimo iż omawiane przeze mnie utwory powstały lata temu i nikt wówczas nie mówił o emancypacji.