Motyw upadku i nawrócenia

 

Caravaggio - Nawrócenie św. Pawła w drodze do Damaszku

               Motyw upadku i nawrócenia.

1.Określenie problemu:

Upadek i nawrócenie jako elementy życia człowieka od chwili jego pobytu w świecie stworzonym przez Boga – upadek Adama i Ewy.

2.Kolejność prezentowanych argumentów:

a) bohater na drodze upadku:

- prześladował chrześcijan (Szaweł - Paweł)

- prowadził hulaszczy tryb życia (Andrzej Kmicic)

- był bezwzględny dla dłużników(Lucjan Bohme)

b) moment nawrócenia:

- objawienie (Szaweł - Paweł)

- odkrycie podstępu Radziwiłłów i zarzut zdrady (Andrzej Kmicic)

- egzekucja komornicza u byłej dziewczyny i samobójstwo jednego z dłużników( Lucjan Bohme)

c) bohater po nawróceniu:

- głosi słowo Boże(Paweł)

- staje się bohaterem narodowym, patriotą (Andrzej Kmicic)

- naprawia krzywdy, jakie wyrządził dłużnikom (Lucjan Bohme)

Wnioski:

1. Człowiek ma skłonność do upadku moralnego.

2. Nawrócenie jest przejawem odnowienia moralnego człowieka.

3. Bóg i religia to konieczny elementem nawrócenia.

4. Upadek i nawrócenie dotyczy człowieka bez względu na pochodzenie, pozycję społeczną, w każdym czasie historycznym, w każdej rzeczywistości.

Upadek człowieka i jego nawrócenie towarzyszą ludzkości od chwili jego pobytu na świecie. Literatura, sztuki plastyczne i film przedstawiają ten motyw bardzo często. Ukazują ludzi upadłych, którzy odwrócili się od wartości uznawanych za najwyższe, a następnie nawrócili. Nawrócenie to proces podjęcia świadomej decyzji zerwania ze złem i zwrócenia się do dobra. Dokonuje się ono we wnętrzu człowieka. Wyrazem nawrócenia jest jego pozytywna postawa, działanie, wartościowanie i myślenie. Ma charakter moralny, stanowi podstawowy warunek podjęcia i rozwoju życia duchowego.

Pierwszymi upadłymi w sensie duchowym ludźmi byli biblijni Adam i Ewa. Bóg stworzył ich szóstego dnia na swój obraz i podobieństwo. Osadził ich w ogrodzie zwanym Eden, aby go uprawiali. Zabronił jedynie spożywania owocu z Drzewa Poznania Dobra i Zła. Niestety, Ewa, skuszona przez węża, zdecydowała się zerwać i skosztować owoc z zakazanego drzewa, a następnie podała go Adamowi. Bóg, gdy powiedzieli mu o swoim czynie, najpierw przeklął węża. Co do kobiety postanowił, że w bólu będzie rodziła dzieci. Wobec Adama, reprezentującego przyszłą ludzkość, Bóg postanowił, iż w pocie będzie musiał zdobywać pożywienie, póki nie wróci do ziemi, z której został wzięty, bo „z prochu powstałeś i w proch się obrócisz”.

W stworzonym przez Boga Raju pierwsi ludzie dopuścili się grzechu. Zerwali owoc z zakazanego przez Stwórcę drzewa. Zostali skazani na ciężkie życie poza nim. Adam i Ewa pokornie znieśli boski wyrok i uwierzyli w boską sprawiedliwość. W Biblii nie ma co prawda opisu nawrócenia pierwszej pary, ale dalsze losy ludzkości potwierdzają, iż pozytywnie spełnili swą rolę w budowaniu świata.

Obecnie film, literatura i sztuki plastyczne podejmują tematykę upadku i nawrócenia człowieka. Czynią to poprzez realne odbicie rzeczywistości oraz symbolikę. Nawróceniu zwykle towarzyszą przeżycia natury religijnej. Zaprezentuję trzy postacie z odrębnych dziedzin kultury, które są przykładami upadku i nawrócenia.

Pierwszą z nich jest postać świętego Pawła, przedstawiona na obrazie Caravaggia – włoskiego malarza działającego na przełomie XVI/XVII wieku.

Święty Paweł urodził się jako Szaweł w Tarsie w żydowskiej rodzinie, posiadającej rzymskie obywatelstwo. Był synem faryzeusza. Jego rodzice pochodzili z Galilei. Jako młody faryzeusz był przeciwnikiem chrześcijan. Około 34 roku był przy ukamienowaniu Szczepana. Później osobiście zaangażował się w prześladowanie chrześcijan w Jerozolimie.

Druga z prezentowanych przeze mnie postaci to bohater części trylogii Henryka Sienkiewicza „Potop” – Andrzej Kmicic. „Potop” jest drugą z trzech powieści historycznych wchodzących w skład Trylogii. Ukazuje dzieje najazdu szwedzkiego na Polskę, który miał miejsce w XVII wieku.

Głównym wątkiem powieści jest miłość Andrzeja Kmicica i Oleńki Billewiczówny.

Andrzej Kmicic, główny bohater powieści był młodym, lecz znanym i doświadczonym żołnierzem siedemnastowiecznej Polski. Dostał w spadku Lubicz i rękę Oleńki. Pokochał ją, gdy spojrzał na nią po raz pierwszy, a ponieważ był śmiały i chciał przedstawić się dziewczynie w jak najlepszym świetle, od razy powiedział dziewczynie o swoich zasługach wojennych.

Oleńka także zakochała się w tym pewnym siebie młodzieńcu, ale po krótkim czasie Kmicic okazał się porywczy i lekkomyślny. Najpierw prowadził hulaszcze życie w Lubiczu. Razem ze swoimi kompanami, po pijanemu, oddał strzały w kierunku portretów obrazujących przodków rodu Bielewiczów. Potem zabawiał się z mieszkankami okolicznych wiosek....Kiedy jego pijani kompani zostali okaleczeni i zabici przez miejscową szlachtę, zaślepiony żądzą zemsty podpalił wieś Wołmontowicze.

Później porwał Oleńkę, ale Jerzy Michał Wołodyjowski, przebywający akurat w pobliżu, odebrał dziewczynę Kmicicowi. Stoczył z nim pojedynek, w którym Andrzej został ciężko ranny. Jednak Wołodyjowski pomógł mu i Kmicic dostał dowództwo oddziału pod wodzą Janusza Radziwiłła. Przysiągł mu wierność, a potem, chcąc dotrzymać przysięgi musiał zdradzić Polaków, tak jak zrobił to Radziwiłł. Gdy Radziwiłł publicznie na uczcie w Kiejdanach oświadczył gościom o oddaniu Litwy Szwedom, Andrzej stanął oniemiały i zrozpaczony, ale buławy nie rzucił i na czele oddziału konnicy stłumił bunt żołnierzy uwięzionych przez Radziwiłła oficerów – Skrzetuskiego, Wołodyjowskiego i Zagłoby, rozbijając przeciwników księcia.

Służba przy boku Radziwiłła w oczach ludzkich i ukochanej Oleńki, była hańbą i dowodem zdrady ojczyzny. Ale Andrzej wierzył, że służąc Radziwiłłowi, przyczynia się do ratowania ojczyzny i wypełniał gorliwie jego polecenia,

Miał wówczas do wyboru: złamać przysięgę, plamiąc tym samym honor rycerski lub być wiernym danej wcześniej przysiędze, stając się zdrajcą ojczyzny w oczach ludzi. Wybrał to drugie. Nie wiedział jeszcze, że to jego wielki upadek, który zaciąży mocno na jego dalszym życiu.

Kolejnym bohaterem, którego życie to upadek i nawrócenie, jest Lucjan Bohme, (czytaj bome)tytułowy komornik z filmu Feliksa Falka.

Lucjan ma lat około trzydziestu i jest komornikiem, pracującym w jednym z dolnośląskich miast u podnóża Sudetów. Miasto było niegdyś prężnym ośrodkiem przemysłowym, dziś boryka się z biedą i bezrobociem, komornik ma więc szerokie pole do popisu. Cieszy się uznaniem nie tylko swoich zwierzchników, ale i całego miejscowego środowiska prawniczego. Ale młodemu i ambitnemu Luckowi to nie wystarczy. Wkracza do miejscowego szpitala, by zająć na poczet długów aparaturę na oddziale intensywnej terapii. Starcie z lekarzami i dyrekcją szpitala ujawnia nie tylko jego bezwzględność, ale i pychę, w jaką coraz wyraźniej popada.

Bohme nie ma najmniejszych dylematów moralnych. Bez mrugnięcia okiem gotów jest zabrać akordeon choremu dziecku, instrumenty muzyczne dawnej orkiestrze górniczej też są atrakcyjne, stary poniemiecki zegar również trafia na półkę z zarekwirowanymi przedmiotami. O zgrozo, jest tam zabytkowa figurka Matki Boskiej. Mało tego, Lucek skłonny byłby zabić nawet własnego ojca! Wszystko w imię prawa i pełnienia obowiązków. Nic zatem dziwnego, że jest wzorowym pracownikiem, dumą przełożonych i postrachem okolicznej biedoty. Sam nie posiada rodziny ani przyjaciół, bo ci przestali z nim rozmawiać, kiedy zaczął nachodzić ich w domach i inkasować sprzęty. Lucjan uważa bowiem, że prawo nie powinno podlegać emocjom. Ludzie go nienawidzą, nie jedni chcą mu dokopać, on i tak robi swoje. Jest człowiekiem upadłym.

Moment nawrócenia w przypadku każdego z przedstawionych bohaterów jest inny. W przypadku Szawła wyraźnie widać w nim bożą siłę.

Około 35 roku Szaweł udał się do Damaszku z nakazem aresztowania zwolenników nowej drogi. Jak podają Dzieje Apostolskie, gdy zbliżał się już w swojej podróży do Damaszku, olśniła go nagle światłość z nieba. A gdy upadł na ziemię, usłyszał głos, który mówił: „Szawle, Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz?” To był głos Jezusa. Ludzie, którzy mu towarzyszyli w drodze, oniemieli ze zdumienia, słyszeli bowiem głos, lecz nie widzieli nikogo. Szaweł podniósł się z ziemi, a kiedy otworzył oczy, nic nie widział. Wprowadzili go więc do Damaszku, trzymając za ręce. Przez trzy dni nic nie widział i ani nie jadł, ani nie pił.

To był moment nawrócenia.

Na swym obrazie, namalowanym w 1600 roku mistrz włoskiego baroku Caravaggio (czytaj karawadżio) namalował moment, w którym prześladujący chrześcijan Szaweł z Tarsu jedzie właśnie do Damaszku. Po drodze olśniła go nagle światłość z nieba. Szaweł upadł na ziemię. Ten właśnie moment przedstawił malarz. Nawrócenie św. Pawła miało miejsce w południe. A jednak tło obrazu Caravaggia pogrążone jest w mroku nocy. Wszystko dlatego, że artysta chciał uzyskać wrażenie kontrastu między spływającym z nieba światłem a mrocznym tłem. Obecność Boga jest w dziele Caravaggia pokazana właśnie jako niezwykłe światło ogarniające postać leżącego na ziemi młodzieńca. Artysta skontrastował nadnaturalne światło ze zwykłą ciemnością nocy. Caravaggio na swym obrazie ukazał , że istotą jego dzieła jest ukazanie nawrócenia jako wewnętrznego przeżycia. Stąd tak wielki nacisk na wyeksponowanie zwyczajnego otoczenia, kontrastującego z tym, co duchowe. Na początku nie widzi się nic. Żeby cokolwiek zobaczyć, trzeba przyzwyczaić wzrok do ciemności. I na tym polega oryginalność obrazu mistrza włoskiego baroku.

Punktem zwrotnym w życiu Andrzeja Kmicica była rozmowa z Bogusławem Radziwiłłem, kiedy ten odsłonił przed nim zdradziecką grę stryja. Kmicic dostrzegł przewrotność postępowania Radziwiłłów, otworzyły mu się oczy, uświadomił sobie tragiczną pomyłkę, którą popełnił, zawierzając Januszowi i wiedział już, że służy zdrajcom, którzy dla osobistych korzyści i wygórowanych ambicji gubią ojczyznę. Andrzej świadom był już głębi swego upadku. Postanowił oczyścić się z win poprzez służbę ojczyźnie, wypowiedział służbę Januszowi Radziwiłłowi.

Po odejściu od księcia Janusza, chciał ogłosić swój powrót całej Rzeczypospolitej. Wiedział jednak, że jego nazwisko jest przeklęte, że lepiej będzie dla niego jeśli przez pewien czas będzie się ukrywał pod przybranym – Babinicz, a kim jest, powie dopiero, gdy odpłaci się Polsce za uczynione jej zło. Babinicz był już człowiekiem nawróconym. W jego nawróceniu nie ma wyraźnego „znaku od Boga”. Bóg, a właściwie Matka Boska, pojawiła się w życiu Andrzeja późnej – podczas obrony Częstochowy, kiedy Kmicic odpokutowywał swoje winy.

W przypadku Lucjana Bohme początek nawrócenia wiąże się ze spotkaniem z byłą dziewczyną. Lucek spotyka ją na ulicy. Młoda kobieta podobnie jak on wróciła w rodzinne strony, ale powodzi się jej znacznie gorzej. Bohme przekonuje się o tym, gdy próbuje przeprowadzić egzekucję długów w domu jednego z ubogich dłużników. Próbę zajęcia koncertowego akordeonu - jednej z niewielu radości ciężko chorej dziewczynki - udaremnia pojawienie się Gosi, jej matki, właśnie dawnej ukochanej. Zszokowany Lucek wraca do biura, gdzie czeka go jeszcze jedna przykra niespodzianka: przed drzwiami kancelarii powiesił się młody piłkarz, który klęczał niegdyś przed nim błagając o litość. I wówczas Lucjan dostaje drugą szansę. Wraca do domu, wyrzuca z niego swą kochankę. Wraca do miejsca pracy, zabiera z niego stary zegar i figurkę Matki Boskiej. Figurkę stawia na postumencie w prywatnym ogrodzie. Bóg czuwa nad nim. Dokonuje się nawrócenie grzesznika.

Po nawróceniu Szaweł - Paweł odbył trzy podróże misyjne, głosząc słowo boże. Aresztowany w Jerozolimie w 58 roku, przez dwa lata przebywał w więzieniu. W czasie procesu jako obywatel rzymski odwołał się do cesarza. Do Rzymu wyruszył jesienią 60 roku. Po trzymiesięcznym pobycie na Malcie dotarł do stolicy Cesarstwa, gdzie przebywał w areszcie domowym do 63 roku. Później został przypuszczalnie uwolniony i kontynuował działalność misyjną w Hiszpanii, Efezie i Macedonii. Uwięziony w czasie prześladowania chrześcijan rozpętanego po pożarze Rzymu został skazany na śmierć i ścięty w Rzymie zapewne w 64 lub 67 roku. Przypisuje się mu autorstwo 13 listów wchodzących w skład Nowego Testamentu. Paweł wywarł wielki wpływ na wczesnochrześcijańską doktrynę, będąc zwolennikiem rozszerzenia misji na pogan. Z tego względu nazwany został przez tradycję Apostołem Narodów.

Kmicic jako Babinicz przemierza szlak bojowy z Litwy przez Warszawę, Częstochowę, Śląsk do Małopolski, a później na Podlasie, pod Warszawę i ponownie na Litwę, walcząc ze Szwedami. Wybawia kompanów (Wołodyjowskiego, Zagłobę, Jana Skrzetuskiego oraz Stanisława Skrzetuskiego) od kary śmierci. Uprowadza księcia Bogusława, by oddać go konfederatom. Przekazuje przy pomocy Rzędziana, ostrzeżenie dla Wołodyjowskiego. Przestrzega ks. Koreckiego o planach najazdu Szwedów na częstochowską Jasną Górę. Z poświęceniem walczy w obronie Jasnej Góry. Niszczy działo armatnie – kolubrynę. Ratuje króla. Wybawia kompana Sorokę z czekającej go śmierci przez wbicie na pal. Postępuje bohatersko w czasie bitew ze Szwedami oraz przeciw ks. Bogusławowi Radziwiłłowi.

Swe nawrócenie Kmicic okupuje ranami, bólem i cierpieniem. Przekonuje się jednak, że nic nie jest ważniejsze od ojczyzny i zawsze trzeba stawiać ją na pierwszym miejscu. Tak też postąpił, gdy jednocześnie dowiedziawszy się, gdzie znajduje się Oleńka i dostawszy wezwanie na kolejną wojnę wybrał to drugie, bo wiedział, że Polska ważniejsza jest od życia prywatnego.

Postępowanie Kmicica, na początek złe, z czasem uległo znacznej poprawie. Kmicic „przejrzał” czyli nawrócił się i czynnie zaczął brać udział w obronie Rzeczypospolitej. Kiedy konający powrócił do Lubicza, jedynym ratunkiem dla niego mogło być odzyskanie Oleńki. Kiedy więc Wołodyjowski z Zagłobą przywieźli list od króla, w którym opisane były wszystkie zasługi Babinicza i wytłumaczony powód zmiany nazwiska, Oleńka poznała prawdziwe oblicze Kmicia. Nawrócony Andrzej poślubił swą ukochaną.

Lucjan Bohme przeżywa głęboki wstrząs, zachodzi w nim oczyszczająca przemiana. Pieniądze z wziętej uprzednio łapówki rozdaje w nocy osobom, które - w swoim pojęciu - skrzywdził najbardziej. Rano zostaje aresztowany pod zarzutem przyjęcia korzyści majątkowej. Jego wyjaśnienia zostają przyjęte przez prokuratora i członków miejscowej palestry jako nazbyt naiwne, zwłaszcza że nikt z obdarowanych nie kwapi się ze zwrotem gotówki czy złożeniem wyjaśnień. Wszyscy „obdarowani” zjawiają się natomiast na pogrzebie starego przyjaciela Lucka – Chełsta. Komornik jest zadowolony. Całe swoje dorosłe życie żył jako człowiek upadły. Jego nawrócenie dokonuje się w świecie korupcji i zła. Czy zostanie dostrzeżone? Na pewno zobaczą je zwykli ludzie, nie dostrzegą „wielcy”, rządzący ludzkim losem – sędziowie, prokuratorzy, adwokaci.

Jak wynika z przedstawionych przeze mnie przykładów, upadek i nawrócenie jest jednym z podstawowych motywów literatury i sztuki. Człowiek ma prawo do upadku moralnego, ma zawsze szansę na poprawę swych błędów. Nawrócenie duszy człowieczej stanowi o wartości moralnej człowieka. Bóg i religia są koniecznym elementem poprawy własnego „ja”. Kmicic bronił cudownego obrazu na Jasnej górze, Lucjan Bohme przyrzekł poprawę przed figurką Matki Boskiej, zaś do Szawła przemówił sam Chrystus. Upadek i nawrócenie dotyczy człowieka bez względu na pochodzenie, pozycję społeczną, w każdym czasie historycznym, w każdej rzeczywistości. Na nawrócenie zawsze jest czas.