Jaka jest rola książek w kształtowaniu charakterów i postępowania postaci literackich?

 

I. Literatura podmiotu:

1. Dostojewski Fiodor, Zbrodnia i kara, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1955

2. Mickiewicz Adam, Dziady cz. IV [w] Utwory dramatyczne, Czytelnik, Kraków 1949

3. Prus Bolesław, Lalka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986

4. Sienkiewicz Henryk, Latarnik [w] Nowele II, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1978

II. Literatura przedmiotu:

1. Górski K., Adam Mickiewicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989, str.162-171

2. Jakóbiec M., Historia literatury rosyjskiej, t.II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1976, str. 260-305

3. Kleiner J., Maciąg W., Zarys dziejów literatury polskiej, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław 1985, str. 373-377, 380-383

4. Kulczycka-Saloni J., Straszewska M., Romantyzm pozytywizm, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1990, str. 441-457

5. Polańczyk D., Zbrodnia i kara, Biblioteka Wysyłkowa, Lublin 1997, str. 33-38

6. Witkowska A., Mickiewicz słowo i czyn, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975, str. 38-45

Ramowy plan wypowiedzi

Wstęp

Literatura piękna wpływa na kształtowanie charakterów innych bohaterów literackich. Przemawia do ich umysłu, odmienia świat, decyduje o ich losie.

Kolejność prezentowanych treści:

1. Losy Skawińskiego czyli polski patriotyzm wszech czasów:

a/ tułaczka Skawińskiego jako nieustająca droga do Ojczyzny;

b/ „Pan Tadeusz” - biblia polskiej emigracji;

c/ „Latarnik” literackim pomnikiem Mickiewicza.

2. Gustaw i Wokulski czyli romantyczna miłość w realnym świecie:

a/ romantyczne lektury źródłem marzeń o idealnej miłości;

b/ kontrast miedzy marzeniami a rzeczywistością;

c/ lektury tworzące mit szczęśliwej miłości siłą niszcząca życie w jego realnym wymiarze.

3. Raskolnikow czyli ewangelia drogą do odrodzenia człowieczeństwa:

a/ poszukiwanie sensu życia w świecie totalnego zła;

b/ trudna droga od kult rozumu i chłodnej inteligencji do ewangelii;

c/ prawda wiary silniejsza od prawdy rozumu ostateczną odpowiedzią na pytanie o sens życia.

Wnioski:

1. Skawiński w „Panu Tadeuszu” – biblii polskich emigrantów - odnalazł Ojczyznę i utracone wspomnienie domu.

2. Z dala od Ojczyzny książka staje się źródłem wspomnień rodzinnego domu.
3. Ukształtowana przez poezję wizja romantycznej miłości jest siłą niszczącą życie tym, którzy w nią uwierzyli.
4. Tylko ewangelia, wiara i nawrócenie są w stanie uratować człowieka, pomagają mu odnaleźć drogę, odzyskać utraconą godność, nadać sens jego życiu i cierpieniu.

    Literatura piękna wpływa na kształtowanie charakterów innych bohaterów literackich. Przemawia do ich umysłu, odmienia świat, decyduje o ich losie.

    Lektury, które czytamy, a szczególnie te, które nas zachwycają, zmieniają postrzeganie świata, wpływając na nasz charakter i postępowanie. Bohaterowie literaccy podlegają takim samym prawom. Zachowanie postaci, o których czytają w książkach, często inspiruje ich do zmiany poglądów i działania. Dokonując interpretacji dzieł, stają się w pewnym sensie ich współautorami, często nadają im nowe znaczenia, związane z osobistymi doświadczeniami.

    Swoje rozważania na temat roli książek w kształtowaniu charakterów i postępowania postaci literackich rozpocznę od przedstawienia utworu uznawanego za arcydzieło polskiej literatury patriotycznej - „ Latarnika” Henryka Sienkiewicza. Bohaterem noweli jest blisko siedemdziesięcioletni Polak – Skawiński, który walczył na frontach całego świata, zdobył liczne ordery i krzyże. Brał udział w powstaniu listopadowym, w wojnie domowej w Hiszpanii, w węgierskim powstaniu narodowym przeciw Austrii i wojnie secesyjnej w Ameryce. Pracował w wielu miejscach wykonując przeróżne zawody, był kopaczem złota w Australii, poszukiwaczem diamentów w Afryce, strzelcem w Indiach, miał warsztat kowalski w Arkansas, został harpunnikiem (łowcą wielorybów) na wielorybniku, by potem osiąść w Hawanie. Niestety, okradł go wspólnik i jego fabryka cygar zbankrutowała. Po tej przygodzie piechotą przeszedł stepy między Nowym Jorkiem a Kalifornią.

    Dlaczego Skawiński nie potrafił znaleźć swego miejsca na ziemi? To proste. Sienkiewicz prowadząc swego bohatera poprzez cały praktycznie świat, pokazując mu niesamowitą, jak na jednego człowieka, ilość miejsc, zajęć, rodzajów pracy, bitew uświadamia czytelnikowi, iż Skawiński ma tylko jedno swoje miejsce na ziemi – swą Ojczyznę, Polskę.

    Gdy w końcu tułaczy tryb życia zaczął mu ze względu na wiek ciążyć, zatrudnił się jako latarnik w Aspinwall, miasteczku niedaleko Panamy. Wydawało mu się, iż jego wędrówka po świecie zakończyła się. Pokochał bezdrzewną wysepkę z latarnią, czuł się na niej bezpiecznie, chciał dożyć tu śmierci. Wszystko zmieniło się, gdy dopadła go melancholia i apatia

„Nie rozumował nad tym, czuł tylko bezwiednie, ale w końcu zdawało mu się, że niebo, woda, jego skała, wieża i złote ławice piasku, i wydęte żagle, i mewy, odpływy i przypływy – t jakaś wielka jedność i jedna, ogromna, tajemnica dusza: on zaś sam pogrąża się w tej tajemnicy i czuje ową duszę, która żyje i koi się”.

    Tą tajemnicą była Ojczyzna. Tkwiła w podświadomości Skawińskiego, na dnie jego duszy, w najdalszym zakątku jego serca. W jego ręce, prawie przypadkiem, dostał się egzemplarz „Pana Tadeusza” Mickiewicza. Zaczął czytać...

    Już po pierwszych wersach inwokacji obudziły się w nim emocje, jakich dawno nie odczuwał. Przypomniał sobie rodzinne strony. Miał wrażenie, że na jego samotnej wyspie woła do niego jakiś kochany, dawno niesłyszany głos. Jego łzy były przeproszeniem ukochanej ojczyzny za to, że tak się zżył ze swoją samotnością, że zaczęła znikać w nim tęsknota za Polską. Czuł, że jest to jego moment powrotu do opuszczonej ojczyzny.

Dzięki lekturze „Pana Tadeusza” Skawiński przypomniał sobie kim jest, obudził się w nim na nowo patriotyzm. Przypomniała mu się jesień 1830 roku, gdy wyruszał do walki za ojczyznę. Wiele lat tułał się po świecie i nie myślał o ziemiach polskich, na których się urodził, za którymi przecież tak bardzo tęsknił. Książka, którą niespodziewanie otrzymał, przeniosła go w dawny świat. Bohatera poniosła wyobraźnia. Słowa Mickiewicza pomogły mężczyźnie przenieść się do rodzinnych stron, przypomniały mu ojczyznę, obudziły tęsknotę za najbliższymi. Przypomniał sobie, jak wyglądali jego rodzice, jego rodzinny dom, do którego chętnie by wrócił.

„Pan Tadeusz” to również kontakt z ojczystą mową po długim „rozstaniu” z nią. Skawiński tułał się po świecie, dlatego musiał mówić w różnych językach. Z mową polską nie spotkał się od czasów wygnania.

„Oto czterdzieści lat dobiegało, jak nie widział kraju, i Bóg wie ile, jak nie słyszał mowy rodzinnej, a tu tymczasem ta mowa przyszła sama do niego - przepłynęła ocean i znalazła go, samotnika; na drugiej półkuli, taka kochana, taka droga, taka śliczna!”

Czterdziestoletnie odizolowanie od Polski i tęsknota za ojczyzną spowodowały, iż zapomniał o pracy. Zapomniał zapalić latarnię, w skutek czego, rozbił się statek. Skawiński utracił pracę. Wypłynął z Aspinwall do Nowego Jorku na nową tułaczkę. Jednak na „nowe drogi tułactwa” był lepiej przygotowany, bo „miał na piersiach swoją książkę”. I choć zdajemy sobie sprawę, że mimo wielkich chęci, do ojczyzny Skawiński – jako powstaniec listopadowy – wrócić nie mógł, to jednak miał skąd czerpać siłę na dalszą tułaczkę – ze wspomnień o „kraju lat dziecinnych”.

Nowela Sienkiewicza uświadamia jak ważną rolę mogą spełniać książka w życiu ludzi. Dla emigranta literacka opowieść o jego utraconej ojczyźnie może być jedyną pamiątką i łącznikiem z krajem, do którego nie może wrócić Dzieło Mickiewicza zrodzone w latach narodowej niewoli, stało się prawdziwą „biblią polskich emigrantów”.

Ale „Latarnik” to również hołd złożony przez Sienkiewicza największemu polskiemu poecie romantyzmu i pomnik ku jego czci. Epopeja Mickiewicza przez piękno swojego języka i moc zawartych w niej opisów przyrody i polskich charakterów to symbol polskości. Jak pokazuje przykład Skawińskiego, stanowi także doskonałą podstawę do snucia własnych wspomnień. Sienkiewicz w prosty, ale jakże przejmujący i piękny sposób ukazał rolę poezji Mickiewicza w życiu Polaków. Udowodnił, że poezja ta była stworzona „ku pokrzepieniu serc”. Chciał by była ona lekarstwem na tęsknotę za dawnymi czasami, dla rodaków przebywających na emigracji, jak i na ziemiach nieistniejącej w tym czasie Rzeczypospolitej. Uważał, że ludzie młodzi nie pamiętający czasów świetności swojej ojczyzny, powinni się o niej czegoś dowiedzieć.

Ale książki to nie tylko szlachetne uczucia prowadzące do uspokojenia duszy, wywyższające uczucia wyższe, prowadzące do wzniosłych celów. Są lektury, które niszczą tych, co je czytają i próbują wprowadzić ich idee w realne życie.

Pierwszą literacką postacią, która uległa słowu pisanemu jest Gustaw z IV części Dziadów Adama Mickiewicza. To przykład, w jaki sposób romantyczne lektury stały się źródłem marzeń o idealnej miłości, której po prostu nie ma...

Gustaw pobierał nauki u księdza, który był gorącym zwolennikiem romantyzmu. Podsuwał on Gustawowi do czytania „Cierpienia młodego Wertera” Goethego, czy też „Nową Heloizę” Rousseau. Gustaw wziął sobie do serca i rozumu obraz romantycznej miłości zamieszczony w dziełach. Po zakończeniu edukacji u księdza, poznał piękną dziewczynę, w której się zakochał. Dziewczyna ta początkowo odwzajemniała jego uczucie. Razem planowali swoją wspólną przyszłość. Gustaw musiał jednak na pewien czas wyjechać. Po powrocie pierwsze swe kroki skierował do domu lubej. Gdy podszedł, usłyszał słowa toastu „niech żyją państwo młodzi”. Okazało się, że dziewczyna wzięła ślub z bogatym panem z okolicy. Gustaw nie mógł znieść myśli, że ta, którą darzył uczuciem i której ufał, wybrała małżeństwo dla pieniędzy. Tak oto życie ukazało Gustawowi kontrast miedzy marzeniami a rzeczywistością. Nie potrafił go zaakceptować. Ogarnęło go szaleństwo i popełnił samobójstwo. Do tego straszliwego czynu przyczyniła się nie tylko ślepa miłość, lecz także romantyczne książki podsuwane mu kiedyś przez księdza. Gustaw myślał, że po śmierci nie będzie już musiał cierpieć z powodu miłości. Stało się jednak inaczej, ponieważ jego dusza żyła dalej i musiała błąkać się po świecie nadal kochając dziewczynę.

    Trzy lata po swojej śmierci duch Gustawa przybył do domu księdza. Powiedział on księdzu, że lektury tworzące mit szczęśliwej miłości stały się siłą niszcząca życie. Miłość jest uczuciem pięknym i pożądanym, ale również gubiącym i będącym przyczyną nieszczęść. Winę za to, że zakochał się bez pamięci ponoszą romantyczne książki, nazwane przez niego książkami zbójeckimi. Lektury te sprawiła, że zaczął szukać „boskiej kochanki”, idealnej miłości. Żył w sferze marzeń, nieustannych fantazji. Oskarża księdza o to, że jego nauki spowodowały jego nieszczęście.

„Ty mnie zabiłeś! – ty mnie nauczyłeś czytać!
W pięknych księgach i pięknym przyrodzeniu czytać!
Ty dla mnie ziemię piekłem zrobiłeś”

    Gustaw to bohater cierpiący za życia i po śmierci. Śmierć nie ukoiła jego bólu – przeciwnie jak cień błądzi za ukochaną i męka ta będzie trwała aż do jej śmierci, wówczas to oboje połączą się w raju. Co roku powraca więc na ziemię, aby odbyć swą karę i jeszcze raz przeżyć całe swoje życie. Gustaw tak wyjaśnia powód swej pośmiertnej wędrówki:

„Bo słuchajcie i zważcie u siebie,

Że wedle Bożego rozkazu:

Kto za życia choć raz był w niebie;

Ten po śmierci nie trafi od razu.”

Kontrast miedzy marzeniami a rzeczywistością, lektury tworzące mit szczęśliwej miłości stają się siłą niszczącą życie.

Drugim bohaterem, na którego życiu zaważyły lektury jest Stanisław Wokulski bohater „Lalki” Prusa. I chociaż żyje około pół wieku po Gustawie, jego osobiste przeżycia są praktycznie takie same. Wokulski w interesach zawsze rozważny, myślący, na pewno daleki od naiwności, w miłości znajdował się pod wpływem wzorców ukształtowanych przez literaturę romantyczną, taką samą jak mickiewiczowski Gustaw.

    Ten 45-letni mężczyzna kocha jak młodzieniec. Miłości uczył się u romantyków, więc kocha jak romantyk. Przeżywa niebo i piekło, szczęście i tortury. W przeciwieństwie jednak do Gustawa próbuje „zdobyć” ukochaną. Postępuje jak nakazuje mu logika jego epoki – próbuje „kupić” uczucie: przegrywa w karty na korzyść p. Łęckiego, by wspomóc finansowo bankrutującą rodzinę, kupuje jego długi, wykupuje zastawiony serwis, a nawet nabywa kamienicę Łęckich za zawyżoną cenę, bo wie, rozumie, że takie są reguły gry w świecie, w którym żyje. To co przeżywa kochając, to suma cierpień Gustawa, Wertera, Giaura i innych romantycznych kochanków. Nienawidzi subiekta, do którego uśmiechnęła się Izabela, przeżywa męki zazdrości, gdy obserwuje Izę ze Starskim, cały świat mu rozkwita, gdy Izabela obdarzy go gestem lub uśmiechem. Do tortur miłosnych dochodzą cierpienia, które zadaje mu jego świadomość. Wokulski, mimo że kocha jak młokos, jest doświadczonym, dojrzałym człowiekiem. Zdaje sobie sprawę, jakie ta miłość czyni w nim samym spustoszenie. Przestaje być sobą, zapomina o swoich poglądach, przekonaniach. Traci kontakt z ludźmi dotąd bliskimi, choćby z Rzeckim. Wiara w miłość romantyczną wykreowaną przez literaturę, umiera wraz ze zdradą Izabeli. Kontrast między marzeniami a rzeczywistością jest bardzo silny i bolesny. Wokulski próbuje popełnić samobójstwo. Chce być kolejnym Gustawem.

Przeklina poezje romantyczną , która zawładnęła jego życiem i w rezultacie zniszczyła mu je. Wyrzuca tomik poezji Mickiewicza i atakuje twórców romantycznych:

„Niegdyś wierzyłem, że są tu na ziemi Anioły ze skrzydłami jasnymi. Piękne anioły… jasne skrzydła.. Pan Molinari, Pan Straski i Bóg wie ilu ich jeszcze. Oto skutki znajomości kobiet z poezji!. Trzeba było poznawać kobiety nie przez  okulary Mickiewiczów Krasińskich albo Słowackich , ale ze statystyki ,która uczy, ze każdy anioł biały jest zepsuty, i jeśli spotkało by cię rozczarowanie to chociaż przyjemne…” (...) „zmarnowaliście życie moje Zatruliście dwa pokolenia. Któż to miłość przedstawiał mi jako świętą tajemnicę? Kto nauczył mnie gardzić codziennymi kobietami, a szukać niepochwytnego ideału?”

U podstaw tragizmu Stanisława leżą ideały romantyczne, w które uwierzył w młodości. Urodził się i dorastał w czasach, kiedy polski romantyzm znajdował się w pełnym rozkwicie i nic nie zapowiadało jego ostatecznej klęski. To one kształtowały jego światopogląd i budowały w jego sercu romantyczną hierarchię wartości, która w ostatecznym rachunku okazała się nierealna i nierzeczywista. Właśnie romantyczne ideały należy uznać za podstawowe źródło klęski Wokulskiego.

Wokulski - kupiec z warszawskiej Starówki to praktycznie„bliźniaczy” bratem Gustawa. Mógłby powtórzyć jego słowa jako własne.

"Kobieto ! puchu marny !

ty wietrzna istoto !

Postaci twojej zazdroszczą anieli,

A duszę gorszą masz, gorszą aniżeli !..."

    Ale nie tylko romantycznej miłości nauczył się Wokulski od romantyków i ich twórczości. Jest jeszcze drugi wątek – patriotyczny.

    Pierwszym w życiu Stanisława ideałem romantycznym, który okazał się fałszem była kwestia walki narodowo-wyzwoleńczej. Romantycy uważali ją za moralny obowiązek każdego Polaka. Wątek powstania, w którym Wokulski brał udział nie jest w „Lalce” wyeksponowany, ale warto zwrócić na niego uwagę. Wiemy, że Wokulski wziął udział w Powstaniu Styczniowym. Możemy przypuszczać, że poszedł do walki z zapałem młodego romantyka, wierząc w to, że o to podejmuje świętą misję ratowania swojej ojczyzny. Tymczasem powstanie upadło, a współcześni Wokulskiemu młodzi pozytywiści nie docenili straceńczej walki. Ideał romantyzmu, jakim była walka o Polskę, okazał się być przeżytkiem.

Lektury tworzące mit szczęśliwej miłości do kobiety i do Ojczyzny stają się siłą niszcząca życie.

Kolejną postacią na los której słowo pisane miało ogromny wpływ to bohater powieści Dostojewskiego „Zbrodnia i kara”. Rodion Raskolnikow jest byłym studentem prawa. Poszukuje sensu życia w świecie totalnego zła, które widzi wokół siebie. Znając sytuację swojej rodziny oraz innych rodzin cierpiących w biednych dzielnicach Petersburga, zastanawia się skąd tyle zła na świecie. Tworzy swoją teorię, według której ludzie podzieleni są na gorszych i lepszych. Pierwsza grupa określana jest jako „wszy”. Jedynym ich celem jest podtrzymanie gatunku ludzkiego. Można wywnioskować, że bohater nie szanuje ludzi „niższych”, wręcz wyraża się o nich pogardliwie i z ironią. Natomiast ludzie „wyżsi” są inteligentni, potężni, zdolni do wielkich działań. Rodion twierdzi, że ci ludzie nie muszą przestrzegać ograniczeń, prawnych i moralnych, chcąc realizować swoje idee. Takie postrzeganie świata doprowadza bohatera do zguby. Boryka się z problemami finansowymi, żyje w skrajnym ubóstwie i samotności.

    W jego głowie kłębią się bardzo różne złowrogie myśli, które doprowadzają go do popełnienia zbrodni. Jego ofiara Alona Iwanowna, lichwiarka bogacąca się na nędzy innych, staje się dla Raskolnikowa ohydnym wybrykiem natury, do którego boskie przykazanie „nie zabijaj” się nie stosuje.

    Po popełnieniu morderstwa popada niemalże w obłęd. Ma urojenia, wizje, wydaje mu się, że wszyscy odkryli jego tajemnicę, nikomu nie może zaufać. Rozpoczyna swą karę – psychiczne cierpienie, które są dowodem, że nie traci on wrażliwości i serca. Mimo że sam cierpi biedę, pomaga innym materialnie: daje pieniądze na pogrzeb Marmieładowa, opiekuje się kolegą i jego ojcem, oddaje ostatnie pieniądze żebraczkom na ulicy. Ma wyrzuty sumienia z powodu popełnionej przez siebie zbrodni. Zmiana podejścia do zbrodniczej idei dokonuje głównie poprzez znajomość z Sonią. Powoli dojrzewa do przemiany – przede wszystkim pod wpływem Soni i lektury Ewangelii. Rozpoczyna trudną drogę od kult rozumu i chłodnej inteligencji do dobra zapisanego w ewangelii.

    Sonia poniżana i odrzucana przez społeczeństwo, bezgranicznie wierzy w Boga i pokłada w nim wszelkie swoje nadzieje na lepsze jutro. Na życzenie Raskolnikowa czyta mu przypowieść o wskrzeszeniu Łazarza. Początkowo cicha i drżąca mowa Soni zamienia się w piorun, który trafia i rozrywa serca. Zawarte są tam słowa, których tak bardzo potrzebują.

„(...) Kto we mnie wierzy, choćby i umarł, żyć będzie. A wszelki, który żyje, a wierzy we mnie, nie umrze na wieki.”

    Mistyczny fragment Ewangelii o Łazarzu stanowi dla Rodii ważną wskazówkę do nawrotu na właściwą drogę wiary. Oto człowiek posługujący się w życiu tylko rozumem, może błądzić. Lecz każdy może otrzymać drugą szansę. Raskolnikow zmęczony dźwiganiem swojej mrocznej tajemnicy postanawia się zwierzyć Sonii. Ta okazuje zrozumienie.

Wstań! (...) Idź natychmiast, w tej chwili, i na rozstaju, tam gdzie drogi na krzyż się rozchodzą rzuć się najpierw na kolana i ucałuj ziemię, którą znieważyłeś, po czym wstań i pokłoń się całemu światu, na wszystkie jego strony, i wszem dookoła wyznaj: „To ja zabiłem!" Wtedy Bóg ponownie przywróci cię do życia."(...) „Czy ty nosisz na sercu krzyżyk? (...) Weź proszę! (...) Wspólnie pójdziemy na cierpienie, wspólnie i krzyż poniesiemy!..."„Przyjdziesz do mnie, sama ci go zawieszę, pomodlimy się i pójdziemy."

    Raskolnikow przyznaje się do popełnionego morderstwa. Zostaje skazany na katorgę. Odradza się w wierze, która daje mu nową siłę i odwagę. Rozumie swoje dawne błędy. Przechodzi wewnętrzną metamorfozę i zmartwychwstaje.

    Jego przełom ma charakter mistyczny – bohater, który dotąd hołdował prawom rozumowym, zetknął się z czymś, na co rozum nie daje odpowiedzi – objawioną w Ewangelii wiarą. Prawda wiary okazuje się silniejsza od prawdy rozumu.

Literatura ma ogromny wpływ nie tylko na życie postaci literackich. Skawiński w „Panu Tadeuszu” – biblii polskich emigrantów - odnalazł Ojczyznę i utracone wspomnienie domu. Z dala od Ojczyzny lektura staje się źródłem utraconej rodzinnej ziemi. Patriotyzm to wielka siła budująca charakter człowieka. Natomiast ukształtowana przez poezję wizja romantycznej miłości jest siłą niszczącą życie tym, którzy w nią uwierzyli. Najwyższą wartością jest jednak wiara w Boga. Na przykładzie Raskolnikowa widzimy, że tylko ewangelia – zapisane słowo Boga, wiara i nawrócenie są w stanie uratować człowieka, pomagają mu odnaleźć drogę, odzyskać utraconą godność, nadać sens jego życiu i cierpieniu.