Motyw wędrówki w literaturze i filmie

Wstęp:

1. Znaczenie słowa „wędrówka” według Słownika Języka Polskiego.

2. Rodzaje wędrówki:

A/ podróż do wyznaczonego celu

B/ droga przed siebie

C/ życie jako wędrówka

Rozwinięcie

1. Życie jako wędrówka poprzez czas i przestrzeń:

A/ filozofia istnienia w ujęciu Edwarda Stachury w wierszu „Wędrówką jedną życie jest człowieka”

B/ czas, miejsce i przestrzeń życiowa Forresta Gumpa

C/ przemijanie celem życiowej wędrówki

2. Droga przed siebie czyli przemierzanie świata w imię przyjaźni i wolności:

A/ mały książę i jego swobodne poszukiwanie wartości nadrzędnych;

B/ wolność okupiona krwią bohaterów„ Easy Raider” ;

C/ odnalezienie sensu egzystencji przez człowieka wolnego

3. Podróż do celu w poszukiwaniu legendy:

A/ Biblia, król Artur i krucjaty czyli miejsca historyczne i legendarne

B/ Indiana Jones jako ostatni rycerz średniowiecza;

C/ wędrówka człowieka w poszukiwaniu słowa.

Zakończenie

Wieloznaczność słowa „wędrówka” odbiciem nieustannego dążenia człowieka do różnorodnego celu.

Literatura podmiotu

1. Edward Stachura – „Wędrówką jedną życie jest człowieka”

2. A. Saint-Exupery – “ Mały książę”

3. Ewangelia wg świętego Mateusza rozdz.26,17-30 w: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980

4. „Forrest Gump” – film fabularny USA 1994, reż. Robert Zemeckis

5. „Easy Raider” – film fabularny

6. “Indiana Jones i ostatnia krucjata” – film fabularny

7. „Ostatnia wieczerza” Leonardo da Vinci – fresk

Literatura przedmiotu

1. Składankowie M.i B, Wyprawy krzyżowe, Książka i Wiedza 1968, rozdział „Bogactwo i władza dla głodnych i wydziedziczonych”, str. 5-22

2. Manikowska H, Tazbirowa J, Historia średniwiecza, Warszawa 1996, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, str 86-92

3. Sztuka świata, tom 5, wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, rozdział „Leonardo da Vinci”, str. 277, 286

4. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, Mt rozdz. 26, 17-30                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Tematem mojej wypowiedzi jest zagadnienie obecności motywu wędrówki w literaturze i filmie. Zanim przejdę do omówienia konkretnych utworów i dzieł filmowych, przypomnę, co oznacza słowo „wędrówka” według Słownika Języka Polskiego. Otóż wędrówka to przenoszenie się z miejsca na miejsce ludzi lub zwierząt, odbywanie długiej drogi, zwykle pieszo, połączone z odwiedzaniem wielu miejsc, przemieszczanie się czegoś z miejsca na miejsce, zmiana położenia czegoś, odwiedzanie kolejno wielu miejsc, np. w poszukiwaniu czegoś.

   Wędrówka może zatem być podróżą do konkretnego celu, który wyznacza sobie wędrowiec. I chce dotrzeć do niego jak najszybciej. Kolejne wędrowanie człowieka to przemieszczanie się z miejsca na miejsce dla samej przyjemności podróżowania. Celem takiej wędrówki może być np. przyjemne spędzenie czasu, poznawanie świata, poszukiwanie przyjaciół.

   Ostatnim typem wędrówki jest jej metaforyczne znaczenie rozumiane jako podróż przez życie. Tę drogę pokonujemy wszyscy bez względu na to, czy tego chcemy czy też nie. Jest po prostu od nas niezależna. Od tego zatem zagadnienia i tak rozumianego pojęcia podróży rozpocznę moje rozważania.

   Już od zarania dziejów człowiek zadawał sobie trzy podstawowe pytania:

   1. Skąd przychodzimy?

   2. Dokąd zmierzamy?

   3. Jaki jest cel naszego życia?

   Odpowiedzi na te tylko z pozoru proste pytania próbowali udzielić filozofowie. Według mnie najtrafniejsze określenie życia jako wędrówki przedstawił Heraklit z Efezu „Nie można dwa razy wejść do tej samej rzeki” . Życie jest rzeką, ciągle płynie w określonym kierunku. Wszystko zatem ulega przemianie, jest w ciągłym ruchu. Rzeka ma swe źródła i swój koniec – wpada do większego od siebie zbiornika wody. To metafora ludzkiego życia, którą odnalazłam w wierszu Edwarda Stachury „Wędrówką jedną życie jest człowieka”.

   W utworze podmiot liryczny występuje w 1 osobie. Jest to wiersz filozoficzny. Pytanie „Skąd”, „Dokąd” to pytania retoryczne, na które nie powinno być teoretycznie odpowiedzi. Tymczasem tutaj są równocześnie odpowiedziami. Liczne anafory (powtórzenia słów na początku każdego wersu) podkreślają znaczenie pytań i odpowiedzi.

   Według podmiotu lirycznego wiersza życie człowieka to wędrówka, nie wiadomo skąd przybyliśmy i jaki jest cel wędrówki. Wszyscy jesteśmy zmuszeni do drogi czyli życia. Na jej końcu znajduje się śmierć . Wędrówka jest bardzo trudna, ale w czasie jej trwania nie należy się poddawać, nawet jak brakuje tchu. Celem życia człowieka jest wędrowanie czyli po prostu – życie.

   Podobną filozofię życiową prezentuje bohater filmu Roberta Zemeckisa na podstawie powieści Winstona Grooma „Forrest Gump”.

   Mottem życiowym Forresta były słowa „Życie jest jak pudełko czekoladek, nigdy nie wiesz na co trafisz”, zaś mottem książki i filmu „Świat już nie będzie taki sam, kiedy spojrzysz na niego oczami Forresta Gumpa”, gdyż był to świat, w którym rzeczy po prostu „dzieją się„.

   Symboli wędrówki w filmie jest wiele. Należą do nich buty. „Z butów człowieka można wiele wyczytać o człowieku” – Te słowa mamy Forresta uświadamiają nam, iż po sposobie poruszania się, czyli wędrowania można ocenić człowieka, który buty nosi. Zniszczone buty to, iż człowiek wiele w życiu przeszedł, zarówno kilometrów, jak i wydarzeń. (los nie szczędził mu kłopotów i teraz jest ubogi).

   Wojna wietnamska pokazana jest w filmie jako marsz w deszczu. Żołnierze przemierzają dżunglę w poszukiwaniu wroga, a może w poszukiwaniu sensu wojny. W ciągu swego całego życia Forrest nie zadaje pytania „Dlaczego?”. Nie wnika w sens wydarzeń, przyjmuje je do wiadomości. Gdyby zapytano go „Dlaczego tak się dzieje”, odpowiedziałby „Dlatego”. Wizyty u prezydenta traktuje jako sprawę normalną. Jenny każe mu biec, więc biegnie. Potem biegnie przez trzy lata, ponieważ ma na to ochotę.

   Jego postawa jest bardzo bliska podmiotowi lirycznemu wiersza Stachury, u którego pytanie jest równocześnie odpowiedzią. Stwierdzenie „Wędrówką jedną życie jest człowieka” jasno odnosi się do Forresta. Koleje jego życia następujące po sobie wydarzenia ( od 6 roku życia do wieku dojrzałego). Odwiedzanie różnych miejsc, poznawanie różnych ludzi to „życie idzie wciąż”. „Życie zjawa senna” czyli Jenny, która przewija się przez całe życie Forresta i ciągle mu ucieka. „Iść dopóki sił” czyli przeciwności losu ( śmierć matki, Jenny, niepowodzenia w połowie krewetek) nie zniechęcają jednak Forresta do życia, w przeciwieństwie do Jenny i Dana.

   „Będę szedł, będę biegł, nie dam się” to prawdziwe motto życiowe bohatera.

   Godzi się ze śmiercią matki, gdyż śmierć jest elementem życia, nie zaś jego celem. U Stachury wędrówka kończy się śmiercią. Jest to jedyna różnica pomiędzy podmiotem lirycznym a Gumpem.

   Forrest żyje po to by żyć, nie cofa się do przeszłości, nie rozmyśla o tym co było w sensie przyczyn, skutków. Dla niego przemijanie jest celem życiowej wędrówki.

   Kolejnym celem wędrówki jest przemierzanie świata w poszukiwaniu przyjaźni, wolności czyli wartości nadrzędnych w naszym życiu. Czyni to bohater tekstu Saint – Exuperego „Mały książę”.

   Mały Książę jest miłym i czarującym dzieckiem. Zdecydował się na podróż - poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jak traktować kogoś kochanego. Wędrówka dała mu przekonanie, że jedynie serce stwarza prawdziwy obraz. Mieszkańcy planet symbolizują te cechy, które utrudniają zawieranie przyjaźni; mieć a nie być (bankier), skupienie na świecie rzeczy (geograf), samouwielbienie (próżny). Symboliczne postacie odwołują się do niezmiennych prawd, że przyjaźń wymaga bezinteresowności, nie jest towarem. Wymaga też czasu. Mówi o tym lis.

   - Ludzie nie mają czasu. Kupują w sklepach rzeczy gotowe. A ponieważ nie ma magazynów z przyjaciółmi, więc ludzie nie mają przyjaciół. Jeśli chcesz mieć przyjaciela, oswój mnie.

   - Oswajanie to ciągłe zbliżanie się do siebie. Decyzja oswojenia niesie w sobie ryzyko łez, przyjaźń jest trudnym doświadczeniem, to jednak pozostawia przesłanie, że życie pozbawione uczuć nie jest warte istnienia.

   Wartością nadrzędną jest znalezienie przyjaciela i wzięcie za niego odpowiedzialności.

   „Najlepiej widzi się tylko sercem", a "najważniejsze jest niewidoczne dla oczu".

   Ta książka zwraca uwagę przede wszystkim na to, iż w naszym życiu nie są najważniejsze rzeczy materialne. Nie należy być bankierem liczącym gwiazdy wyłącznie dla samego siebie, albo królem rozkazującym, tylko po to by rozkazywać lub też podróżnikiem bez celu wędrówki. Tymczasem ludzie nie mają wyobraźni, są próżni, chciwi, pazerni, żądni władzy i żyją w ciągłym pośpiechu. Ciągle się gdzieś śpieszą, nie mają czasu aby cokolwiek poznać, tym bardziej - prawdziwego przyjaciela.

   Po to, by poznać owe prawdy, Mały Książę musiał przemierzyć swoją galaktykę.

   Wolności szukają natomiast bohaterowie filmu „Easy Rider”(Swobodny jeździec), USA, 1969. Film stał się najważniejszym manifestem kina amerykańskiego końca lat 60. Dennis Hopper razem z Peterem Fondą – jak to ujął jeden z recenzentów – poszukiwali w „Easy Rider” Ameryki i nie mogli jej znaleźć. W każdym razie nie odnaleźli Ameryki ich marzeń. „Easy Rider” wprowadził do leksykonów filmowych bardzo popularne obecnie pojęcie „filmów drogi”. Stał się filmem wielbionym przez kolejne pokolenia, filmem opowiadającym o ponadczasowej potrzebie wolności.

   "Easy Rider" ukazuje wolność taką, jaka ona powinna chyba być. Dwaj faceci ubrani inaczej niż inni, nieogoleni i na motorach uosabiają to, czego większość pragnie. Nie skrępowani niczym, bez pieniędzy, przemierzają drogę na swoich Harleyach, postępują dokładnie odwrotnie niż reszta. Nie wchłonął ich konsumpcyjny i jałowy tryb życia.

   Głównym celem filmu jest ukazanie człowieka wolnego. Zresztą najdobitniej pokazuje to dialog pomiędzy Billim a Georgem, kiedy to postać grana przez Jacka Nicholsona mówi, że ludzie nienawidzą takich jak Billy ponieważ nie są oni tak jak on wolni. Jego kompan odpowiada, że każdy jest wolny. "Każdy mówi o wolności, ale nie każdy jest wolny" - ripostuje George. To właśnie główne przesłanie tego filmu.

   Ten film mówi o wolności, o ograniczeniach ludzkiej mentalności, która rodzi się i umiera w nas samych. To film o instynktownym dążeniu do wolności, wolności, która tkwi w naszej ludzkiej naturze. Jedni ją tłumią, przekładając nad nią materialne zdobycze doczesnego świata, inni będą dążyć do niej za wszelką cenę. Nasi bohaterowie chcą tylko dosiąść maszyn i jechać prosto przed siebie.

   Swoje pragnienie wolności okupią jednak krwią. Zginą na trasie miedzy jednym miastem a drugim. Świat nie dorósł jeszcze do wolności.

   Kolejnym typem podróży jest wędrówka do konkretnego celu w poszukiwaniu dawnych legend, sprawdzaniu ile jest w nich prawdy, ile ludzkiej fantazji. To również podróż w poszukiwaniu niezwykłych przygód przez niezwykłych ludzi,

   Tekstem, który zawsze pasjonował naukowców oraz poszukiwaczy przygód jest Biblia. Pragnę zwrócić uwagę na niewielki fragment zamieszczony we wszystkich ewangeliach – ustanowienie Eucharystii, który stał się podstawą wiary chrześcijańskiej (msza święta, przemiana wina w krew, chleba w ciało Chrystusa). Obrósł wieloma legendami, wśród których najsłynniejsze są legendy arturiańskie o kielichu ( graalu ) używanym podczas ostatniej wieczerzy przez Jezusa. Ostatnia wieczerza przedstawiona jest również na fresku Leonarda da Vinci. Fresk, powstał w latach 1595-97 w Mediolanie. Jest namalowany olejem z terpentyną, postacie są w ruchu, mimo że siedzą przy stole, każda wyrazista, inna, bogactwo wyrazów twarzy czyli zróżnicowanej reakcji na ustanowienie Eucharystii. Tyle tylko, że brak na nim legendarnego kielicha.

   Józef z Arymatei, wg Nowego Testamentu zamożny wyznawca Jezusa poprosił Piłata o wydanie mu po ukrzyżowaniu ciała Jezusa. Natomiast w św.Graal, kielichu Józef miał przechowywać krew z przebitego boku Jezusa. Druga wersja mówi, że graal to kielich z Ostatniej Wieczerzy. Poszukiwanie zaginionego Graala stanowi temat wielu opowieści arturiańskich. Ponoć został on przywieziony do Wielkiej Brytanii (WB) i odnaleziony przez "rycerza bez skazy" czyli Galahada .

   Świętemu Graalowi przypisuje się również pewne właściwości - daje osobie, która z niego pije - życie wieczne - to jest jedna z niewielu prawdziwych rzeczy, która znalazła się w filmie "Indiana Jones - Ostatnia Krucjata".

   
   

   Zaś pojęcie krucjata pochodzi z XI wieku naszej ery. Otóż w roku 1095 papież Urban II nawoływał rycerzy do obrony grobu pańskiego przez niewiernymi. Nazwa pochodzi od naszywanych na ubraniu uczestników czerwonych krzyży. Walki o Jerozolimę przyniosły wiele korzyści materialnych. Nastąpił rozwój handlu i miast Padwa, Piza, Genewa, Wenecja. Wraz ze wzrostem potęgi miast handlowych następowało bogacenie się mieszczaństwa. Ukształtował się etos rycerski i kultura rycerska. Ale równocześnie nastąpiła ekspansja Turków przeciwko Europie

   Film „Indiana Jones i ostatnia krucjata” w reżyserii Stevena Spielberga połączył dwa pojęcia. Bohaterowie wyruszają na świętą wojnę czyli krucjatę w poszukiwaniu graala czyli kielicha z Ostatniej Wieczerzy.

   Rok 1938. Walter Donovan zamożny kolekcjoner dzieł sztuki, proponuje archeologowi Indianie Jonesowi udział w wyprawie, która ma na celu odnalezienie świętego Graala. Pokazuje badaczowi fragment kamiennej płyty, gdzie wyryto informację, jak trafić w miejsce ukrycia relikwii. Niestety, brakuje jednej części. Na niej właśnie jest umieszczona nazwa miasta, w pobliżu którego ukryto kielich. Donovan mówi, że jeden z uczestników poprzedniej ekspedycji został porwany przez nazistów. Okazuje się, że zaginionym mężczyzną jest ojciec Indiany, Henry. Archeolog wraz z dr Marcusem Brodym wyrusza do Wenecji, gdzie znajduje się grobowiec średniowiecznego rycerza, który kiedyś dotarł do cudownego naczynia.

   Film zawiera sporo elementów nawiązujących do biblijnego tekstu. Wszyscy pragną zdobyć święty graala. Biblijne imię Boga Jahwe (Yehowa), występuje w jednym z zadań, które wykonuje Jones, by dostać się do kielicha. Indiana wierzy w potęgę Boga – kielich otrzymuje człowiek pokorny (pierwsze zadanie), który przy wyborze kieruje się wiarą w boga. Ostatnie zadanie – wybór ubogiego kielicha – to przypomnienie ziemskiego pochodzenia Chrystusa.

   Natomiast nawiązanie do średniowiecznych krucjat dostrzegamy w umieszczeniu akcji filmu na Bliskim Wschodzie, nie tylko w treści ( kielich wędrowcy znajdują w Iskanderum, w Turcji) ale również podczas kręcenia. Zdjęcia kręcono w Jordanii w mieście Petra. Średniowieczni krzyżowcy podczas drogi do Jerozolimy narażeni byli na ciągle walki z niewiernymi, dokonywali często rozbojów. Bohaterowie Spielbega walczą z tajemniczym zakonem strzegącym graala. Rycerzy zastępują tu żołnierze, a wśród koni pojawia się czołg. Są źli hitlerowcy i dobry Jones, tak samo jak przed wiekami: źli niewierni i dobrzy chrześcijanie. Różne mają tylko cele . Ludzie przed wiekami walczyli, przynajmniej teoretycznie o szerzenie wiary chrześcijańskiej, broni grobu pańskiego. Ci z XX wieku pragnęli odkryć bezcenny skarb, aby służył człowiekowi.

   Indiana Jones to ostatni rycerz średniowiecza. Wędruje w sensie dosłownym. Wyrusza z Ameryka Północnej do Wenecji, potem do Austrii, zahacza o Niemcy (Berlin), by zakończyć trasę w Turcji w Iskanderun. Porusza się wszystkim, co człowiek do 1938 roku wymyślił: samolotem, motocyklem samochodem, sterowcem, konno i na czołgu. Ale jego wędrówka jest również pełną przygód drogą poprzez średniowieczną historię, śladem biblijnej opowieści. Jones poszukuje prawdziwości słów zawartych w legendarnych opowieściach.

   Słowo „wędrówka” ma wiele znaczeń. Również w literaturze i filmie jest różnorodnie rozumiane. To dobrze. Dzięki temu możemy je ciągle odczytywać na nowo.

   Każde przemieszczanie się w czasie i przestrzeni jest wędrowaniem. Jest nim poruszanie się pieszo, jazda konno, samochodem, koleją. Wędrowanie to także podniebny lot. W ten sposób człowiek pokonuje określoną przestrzeń w określonym czasie. Tak wędruje Indiana Jones, bohaterowie filmu „Easy Raider”, rycerze – krzyżowcy. W kosmicznej przestrzeni porusza się w iście kosmiczny, czyli nie do końca wyjaśniony w kategoriach realnych sposób, Mały Książę.

   Owe pokonywanie kilometrów może mieć jasno określony konkretny, realny cel. Średniowieczni rycerze poszukiwali biblijnego Świętego Gralla, ich tropem podąża Indiana. Dotrzeć do celu pragną harleyowcy. Ale ci, w przeciwieństwie do poprzedników, nie chcą do niego dotrzeć za wszelką cenę, jak najszybciej. Wprost przeciwnie – niszczą zegarek - symbol mijającego czasu. Ten przestaje się dla nich liczyć. Przemierzanie Stanów Zjednoczonych traktują jako przyjemność samą w sobie. Wytyczony cel staje się środkiem do poznania świata i ludzi.

   Na ich przykładzie obserwujemy kolejne znaczenie słowa wędrówka. To pokonywanie przestrzeni bez wyrazistego powodu. Tak czyni Foresst Gump podczas swego wielkiego biegu. Podobnie przedstawia się podróż Małego Księcia. Dopiero przemieszczając się z planety na planetę, poznając nowych ludzi książę odnajduje cel swej wędrówki i całego życia.

   Kolejnym znaczeniem słowa wędrówka jest jego znaczenie metaforyczne – droga przez życie, samo życie człowieka. Reprezentuje je utwór Stachury oraz film Foresst Gump. Na końcu tej podróży znajduje się śmierć. W przypadku Stachury trzeba dążyć do niej tak, jakby była głównym celem życia. W przypadku filmu - ostatnim elementem życia.

   Wędrówka nie jest zatem jedynie podróżą w czasie i przestrzeni, jak informuje Słownik Języka Polskiego. To również wycieczka poprzez życie, spacer w poszukiwaniu sensu ziemskiego bytu. Towarzyszy mu trud, wysiłek, cierpienie, niekoniecznie fizyczne. Nie musi prowadzić do mety czyli celu. Jest jednak zawsze wpisana w ludzki żywot.