Miłość do Ojczyzny jako ważny motyw literatury romantyzmu i pozytywizmu

 

Miłość do Ojczyzny jako ważny motyw literatury romantyzmu i pozytywizmu .

I. Literatura podmiotu:

1. Mickiewicz Adam, Konrad Wallenrod w: Dzieła, Wydanie Narodowe tom II, Powieści poetyckie, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1949

2. Mickiewicz Adam, Dziadów cześć III w: Dzieła, Wydanie Narodowe tom III, Utwory dramatyczne, Spółdzielnia Wydawnicza Czytelnik, 1949

3. Orzeszkowa Eliza, Gloria victis, Iskry, Warszawa 1982, ISBN 83-207-0555-X

4. Orzeszkowa Eliza, Nad Niemnem tom I, Czytelnik, Warszawa 1954,

II. Literatura przedmiotu:

1. Witkowska Alina, Mickiewicz, Słowo i czyn, PWN, Warszawa, 1975, s. 69-78,

s. 138-159

2. Makowski Stanisław, Romantyzm, WSiP, Warszawa, 1991, ISBN 83-02-04086-X, s.149-159

3. Kleiner Juliusz, Maciąg Włodzimierz, Zarys dziejów literatury polskiej, Ossolińskich Wydawnictwo, Wrocław, 1990, ISBN 83-04-03624-X, s. 213-217, s. 249-257,

s. 377-379

4. Kulczycka – Saloni Janina, Straszewska Maria, Romantyzm, Pozytywizm, PWN, Warszawa, 1990, ISBN 83-01- 09194-0, s. 21-37

5. Nofer-Ładyka Alina, Literatura okresu pozytywizmu, WSiP, Warszawa, 1975, s.5-10, s. 127-138, s. 435-441

6. Bujnicki Tadeusz, Pozytywizm, WSiP, Warszawa, 1999, ISBN 83-02-05416-X,

s. 172-173

7. Krzyżanowski Julian, Dzieje literatury polskiej, PWN, Warszawa, 1970, s. 380-385

III. Ramowy plan wypowiedzi:

1. Określenie problemu:

Literatura polska XIX w. odbija na swych kartach historię narodu polskiego, towarzyszy polskim powstaniom, jest wyrazem patriotyzmu Polaków w czasach zaborów.

2. Kolejność prezentowanych argumentów:

a) wiek XIX czasem patriotycznych uniesień Polaków;

b) Konrad Wallenrod - wielki bohater w lisiej skórze, jego patriotyczne działania i tragizm

c) Konrad - Gustaw (III cz. Dziadów) - patriota zamknięty w więziennej celi, czyli patriotyzm jednostki i prometejska droga do wolności;

d) Jan i Cecylia - umiłowanie ziemi patriotyzmem epoki pozytywistycznej;

e) powstańcy styczniowi - moralne zwycięstwo pokonanych patriotów;

f) szacunek do przeszłości wyznacznikiem patriotyzmu pełnego.

3. Wnioski:

- dobro Ojczyzny wymaga poświęceń;

- działanie jednostki pragnącej ocalenia Ojczyzny powinno być tylko temu podporządkowane;

- podstęp i zdrada jest uzasadniony, jeśli służy Ojczyźnie;

- cierpienie za Ojczyznę to przejaw najgłębszego patriotyzmu;

- pozytywistyczna koncepcję patriotyzmu to praca na rzecz ojczyzny;

- bohaterem narodowym można zostać poprzez ciężką i mozolną pracę;

- mogiły bojowników o wolność są symbolem wspólnych ideałów i celów patriotów wywodzących się z różnych grup społecznych;

- pamięć o poległych za ojczyznę i stosunek do bohaterskiej przeszłości to kryterium oceny moralnej człowieka, wyznacznik jego patriotyzmu.

Wiek dziewiętnasty to czas niezwykły w historii naszego narodu. Polski jako suwerennego państwa nie ma na mapach, ale Polacy jako naród są niezwykle aktywni. Buntują się przeciwko zaborcom, walczą w powstaniach, Słowacki i Mickiewicz tworzą najdoskonalszą literaturę, Matejko i rodzina Kossaków - najdoskonalsze malarstwo. To najmocniejsze akcenty miłości do ojczyzny.

W swojej wypowiedzi skupię się na zaprezentowaniu poglądu, iż miłość do Ojczyzny jest ważnym motywem utworów literackich XIX wieku: romantyzmu i pozytywizmu.

Nie sposób analizować literatury tamtych czasów bez odwołania się do historii naszego narodu. Najważniejszymi wydarzeniami w XIX wieku były kolejne powstania: powstanie listopadowe, które wybuchło nocą z 29 na 30 listopada 1830. Zakończyło się klęską Polaków jesienią następnego roku. Kolejnym zrywem zasługującym na miano powstania były wydarzenia krakowskie w 1846 r., podczas której zginął Edward Dembowski. Niestety, temu zrywowi towarzyszyła rzeź galicyjska. Sprowokowane przez władze austriackie chłopstwo uderzyło na dwory szlacheckie dokonując krwawej rzezi, mordując w sposób okrutny około 3000 ziemian, urzędników dworskich i rządowych oraz księży.

Ferment rewolucyjny „Wiosny Ludów”, jaki ogarnął w 1848 r. Prusy, Austrię, Związek Niemiecki, Włochy i Francję zainspirował kolejne wystąpienia niepodległościowe na ziemiach polskich. Największy zasięg i znaczenie miało powstanie poznańskie.

I ostatnie z wielkich zrywów niepodległościowych to powstanie styczniowe przeciwko Rosji, które wybuchło 22 stycznia 1863. Bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania była „branka” czyli przymusowy pobór do wojska. Nie doszło do niej. Tym razem walki powstańcze miały charakter partyzancki, ze względu na słabe uzbrojenie Polaków. I ponownie, jak w przypadku 1830 roku, powstanie styczniowe zostało stłumione.

Dramatyczna walka Polaków o odzyskanie niepodległości to niezwykły przykład wielkiej miłości do rodzinnej ziemi. Jest ona również ukazana w literaturze tamtych czasów.

Pierwszym i bardzo znaczącym w XIX wieku utworem o treści patriotycznej był „Konrad Wallenrod” Adama Mickiewicza.

Główny bohater utworu – młody Litwin – jako dziecko został porwany przez Krzyżaków. Wychowywano go na dworze mistrza Zakonu Krzyżackiego. Chłopcu towarzyszył Halban, który nie dopuścił do wynarodowienia chłopca i nie pozwolił mu zapomnieć o swoich korzeniach. Wskrzeszał w nim miłość do ojczyzny, podsycał nienawiść do Krzyżaków i żądzę zemsty na Zakonie.

„On Wallenroda samotność podziela;

On był i duszy jego spowiednikiem,

On był i serca jego powiernikiem.”

Dzięki opowiadaniom pieśniarza rozbudziła się w młodzieńcu wielką tęsknotę za ojczyzną. Powrócił do niej. Wraz z Kiejstutem walczył przeciwko Zakonowi, ale starania Litwinów o pokonanie wroga okazały się nieskuteczne. Powziął więc postanowienie walki z nieprzyjacielem, ale w innej formie. Opuścił żonę i ojczyznę i wraz ze starym Halbanem wrócił na ziemie Zakonu pod przybranym nazwiskiem – Konrada Wallenroda.

Plan Konrada polegał na tym, by zdobywszy zaufanie wroga, zniszczyć go od wewnątrz. Usiłował początkowo odwlec rozpoczęcie walki z Litwą, mimo że rycerstwo bardzo na to nalegało, a w trakcie wojny prowadził ją tak, by wojska krzyżackie ponosiły druzgocące klęski. Zdradziecki plan został wykryty. By uniknąć śmierci z rąk Krzyżaków, Konrad Wallenrod popełnił samobójstwo przez wypicie trucizny.

Konrad to człowiek wewnętrznie rozdarty, zmuszony do podejmowania wyborów, z których żaden nie jest dobry dla niego. Wszystkie natomiast wynikają z wielkiej miłości Konrada do swej Ojczyzny. Bohater jest postacią tragiczną. Jego tragizm wyraża się przede wszystkim w bolesnym konflikcie sumienia, jego metoda walki z wrogiem wymaga wielkiego samozaparcia, przezwyciężenia skrupułów moralnych, trzeba było bowiem ukraść się w łaski wroga, by pozyskać jego zaufanie.

(...) stokroć przeklęta godzina,

w której od wrogów zmuszony chwycę się tego sposobu.”

Metody walki, które są dla niego dostępne, proponuje motto utworu – „Macie bowiem wiedzieć, że są dwa sposoby walczenia… trzeba być lisem i lwem”. Motto utworu jest cytatem z dzieła włoskiego filozofa – Nicollo Machiavellego.

Konrad musiał dokonać wyboru pomiędzy walką otwartą i honorową, którą nie można było skruszyć potęgi Zakonu, a walką podstępną, która jest zaprzeczeniem wpajanym od młodzieńczych lat szlachetnym prawom kodeksu rycerskiego. Warto zwrócić uwagę na fakt, że honor w mentalności średniowiecznego rycerstwa był najważniejszą z cnót.

Konrad Wallenrod jest bohaterem tragicznym również dlatego, że w imię miłości do ojczyzny, zrezygnował ze szczęścia osobistego, opuścił ukochaną i skazał na życie pustelnicze.

„Jesteś wolna, jesteś wdową po wielkim człowieku,

Który dla dobra ojczyzny wyrzekł się – nawet i ciebie!”

Kolejną postacią, która poświeciła swe życie ojczyźnie jest bohater „III części Dziadów”. Konrad - Gustaw, którego Mickiewicz uczynił poetą, cenionym przez przyjaciół i obdarzonym improwizatorskim talentem, w scenie II wygłasza monolog zwany “WIELKĄ IMPROWIZACJĄ”. Fragment ten jest owocem niezwykłego natchnienia poetyckiego, jednocześnie kreuje on Konrada na głównego bohatera utworu, czyni z niego wielkiego patriotę, gotowego oddać swe życie w obronie własnego narodu, stawia go ponad współwięźniami, których Konrad przewyższa siłą uczucia, talentem, niezwykłą indywidualnością i wielką miłością do ojczyzny. Konrad nosi też takie samo imię jak poprzedni bohater Mickiewicza, co wskazuje na to, że obie postacie reprezentują tę samą ideę – nie mogą pogodzić się z niewolą swojego narodu, kochają swą ojczyznę.

Wielka Improwizacja stanowi „serce” Dziadów cz. III. W początkowych wersach Konrad występuje jako poeta – pieśniarz. Mówi o mocy myśli i słowa, posiadających zdolność kreowania świata, Następnie staje się budowniczym i kreatorem wszechświata.

„Ja mistrz wyciągam dłonie!

Wyciągam aż w niebiosa i kładę me dłonie

Na gwiazdach (...)”

Z tej pozycji wysuwa swoje żądania pod adresem Boga. Chce wymóc na Stwórcy zmianę sytuacji swojego narodu i ojczyzny, gdzie zostało jego ludzkie serce. Kocha cały naród. Uważa, że jest lepszy od Boga. Oczekuje od niego, by dał mu nieograniczoną władzę nad istotami ludzkimi, moc oddziaływania na nich i myślenia za nich.

„Daj mi rząd dusz! – Tak gardzę tą martwą budową,

Którą gmin światem zowie i przywykł ją chwalić (...)”

Żąda od Boga władzy absolutnej, władzy obejmującej dusze ludzkie. Zawiedziony milczeniem Stwórcy, Konrad odwołuje się do wyższych uczuć. Utożsamia się z cierpiącą ojczyzną.

„Ja i Ojczyzna to jedno.

Nazywam się Milijon – bo za milijony

Kocham i cierpię katusze.”

Konrad jest przykładem dziewiętnastowiecznego Prometeusza. Mityczny Prometeusz z miłości do ludzi ukradł bogom olimpijskim ogień, dzięki czemu ludziom żyło się lepiej, łatwiej na ziemi, nie bali się ciemności, nie cierpieli chłodu. Prometeusza za to spotkała dotkliwa kara – został skazany na samotność i niekończące się cierpienie. Został przykuty do skały – gór Kaukazu, a tam sęp codziennie pożerał mu wątrobę, która odrastała na nowo.

Konrad jest podobny do Prometeusza bo z miłości do narodu swego zbuntował się przeciwko Bogu. Jego też spotykała surowa kara – gubi własną duszę, mógł być skazany na wieczne potępienie, trzeba czynić nad jego duszą egzorcyzmy. Wszystko co czyni Konrad wynika z jego wielkiego patriotyzmu, wielkiej miłości do ojczyzny.

Po upadku powstania styczniowego polski patriotyzm przybrał inną postać. Pojawił się jako praca na rzecz kraju oraz szacunek do przeszłości jako miernik wartości postawy patriotycznej. Naczelnymi hasłami nowej pozytywistycznej epoki stały się: praca, postęp techniczny, nauka, upowszechnienie kultury, kult bogactwa i dobrobytu materialnego. Pozytywistyczna praca to przede wszystkim praca organiczna - jeden z podstawowych postulatów pozytywizmu, wzywający do podjęcia przez wszystkie warstwy społeczeństwa solidarnego wysiłku na rzecz rozwoju gospodarczego kraju.

Typowym przykładem patriotycznego umiłowania ziemi i pracy na jej rzecz są Jan i Cecylia – bohaterowie legendy, która ukształtowała ród Bohatyrowiczów w powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem”.

Jan i Cecylia byli młodymi ludźmi, którzy chcieli być razem. Przeszkód było wiele, jednak największą z nich była różnica klasowa. Cecylia pochodziła z zamożnej rodziny, bogatego rodu. Jan natomiast był z rodziny ubogiej mieszkające w gminie i według rodziny Cecylii w żadnym wypadku nie nadawał się na jej męża. Pomimo tego miłość zamożnej Cecylii i ubogiego Jana była mocniejsza i razem postanowili uciec ze świata, w którym byli przez cały szykanowani. Młoda para uciekła nad Niemen, do puszczy. Przeniesienie się do puszczy oznaczało bardzo wiele pracy, wysiłku i poświęceń. Miejsce, gdzie mieszkali znajdowało się po środku lasu, więc ich pierwszorzędnym zadaniem było wycięcie drzew i dopiero później mogli stworzyć tam pola uprawne, które miały pomóc im w przetrwaniu. Narodziły się kolejne pokolenia, które wchodziły w związki z członkami innych osad i w ten sposób z jednego domu rozwinęła się cała osada z domami, gospodarstwami i całymi rodzinami. Wieści o tej rodzinie rozchodziły się bardzo szybko po okolicy. Dowiedział się o tym panujący ówcześnie król –Zygmunt August. Był on pod wielkim wrażeniem wysiłku, pracy i serca włożonego w rozbudowę tego gospodarstwa. Docenił, iż Jan i Cecylia zaczęli tworzyć nową cywilizację, budować nowe wartości dla kolejnych pokoleń oraz służyli ojczyźnie powiększając jej dorobek zarówno historyczny jak i kulturowy. W ramach nagrody i uznania wspaniałej pracy nadał im nazwisko BOHATYROWICZÓW z herbem POMIAN.

„Ty, starcze, wedle własnego żądania bezimniennym ostaniesz. (...) Ale żeś był bohatyrem mężnym, który tę oto ziemię dzikiej puszczy i srogim zwierzętom odebrał, a zawojowawszy ją nie mieczem i krwią, ale pracą i potem, (...) a przez to ojczyźnie bogactwa przymnażając: przeto dzieciom twoim, wnukom i prawnukom (...) nadaję nazwisko od bhatyrstwa wywiedzione. (...) Nobilituję was i nakazuję, abyście nosili nazwisko Bohatyrowiczów, a pieczętowali się klejnotem Pomian, który jest żubrzą głową na żółtym polu osadzoną.(...)- powiedział król.

Jan i Cecylia ciężką i wspólna pracą próbowali okiełznać przyrodę, jednocześnie żyjąc z nią w harmonii. W czasach pozytywizmu praca była najważniejszą wartością człowieka. To dzięki niej można było powiedzieć, że ktoś jest godnym człowiekiem i zasługuje na wiele gdyż potrafił działać i pracować. Była to również działanie dla ojczyzny, działanie na korzyść kraju nie przez walkę lecz właśnie przez ciężką pracę. W powieści „Nad Niemnem” miłość do rodzinnej ziemi to praca, wzbogacanie kraju gospodarczo i kulturowo.

Mogiła Jana i Cecylii to symbol miłości do ojczyzny, ale w twórczości Orzeszkowej jest jeszcze jedna mogiła. To grób powstańców styczniowych w opowiadaniu „Gloria vicits” czyli „Chwała zwyciężonym”.

Motyw mogiły powstańczej został w „Glorii victis:” opracowany niezwykle oryginalnie. To ona prowokuje rozpoczęcie opowieści, gdyż jej historia zaciekawia wiatr. Z odpowiedzi drzew dowiaduje się, że to zbiorowa mogiła bezimiennych bohaterów, poległych na ołtarzu ojczyzny. Polegli oni bardzo młodo i w strasznych mękach. Tym bardziej znamienne stają się skargi drzew na to, że nikt o grobie tym nie pamięta. Na mogile zatknięty jest jeden malutki krzyżyk, który dawno już przyniosła siostra jednego z powstańców. Autorka czyni drzewa i kwiaty jedynymi istotami pamiętającymi o poległych. Jedyne kwiaty, jakie leżą na grobie to płatki rosnącej obok niego róży, jedyne modlitwy, jakie są nad nim odmawiane to pacierze wydzwonione przez dzwonki liliowe, jedyne łzy, jakie grób ten opłakują to łzy drzew. Ludzie zupełnie zapomnieli o poległych.

Zmienić to pragnie wiatr, dlatego też prosi starych przyjaciół, żeby opowiedzieli mu historię mogiły, aby mógł przypomnieć ją całemu niebu i ziemi. Historia ta to opowieść o walce o wolność ojczyzny, o śmierci młodych ludzi, którzy polegli w nierównej walce z zaborcą, o ich miłości do Ojczyzny. Po wysłuchaniu opowieści wiatr również oddaje cześć poległym, płacząc rzewnie nad ich grobem. Ostatecznie rusza on w świat, głosząc chwałę zwyciężonych.

„Wiatr prędki już nie płakał. (...) roztoczył skrzydła latawca-olbrzyma, na las cały rzucając okrzyk:

- Gloria victis!

I zerwał się z mogiły, wzleciał nad las, szlakiem powietrznym dotarł do ciemnego nieba i do gwiazd mrugających, do srebrzystych dróg mlecznych zawołał:

- Gloria victis!”

Dla Orzeszkowej powstanie styczniowe było wydarzeniem niezwykle ważnym. Sam udział był dowodem miłości do ojczyzny. Słowa tytułu analizowanego utworu odnoszą się do powstańców, którzy zginęli na polu walki. Kontrastują one z innym określeniem a mianowicie z „vae victis” oznaczającymi „biadę zwyciężonym”. Pisarka chce zwrócić uwagę, że zwyciężeni w powstaniu są godni podziwu ponieważ podjęli w nim walkę, ich śmierć zaś nie jest daremna. Nawet jeżeli pojedynczy ludzie zapomną, to zbiorowa pamięć na zawsze przechowa historię bohaterskiej śmierci powstańców, ona to będzie wzorem dla następnych pokoleń. Bo to właśnie stosunek do przeszłości jest wykładnikiem miłości do ojczyzny.

Literatura polska XIX w. odbija na swych kartach historię narodu polskiego, towarzyszy polskim powstaniom, jest wyrazem miłości Polaków do rodzinnej ziemi. Pokazuje, że dobro Ojczyzny wymaga poświęceń, zaś działanie jednostki kochającej swój kraj i pragnącej ocalenia Ojczyzny powinno być temu podporządkowane. Podstęp i zdrada jest uzasadniona, jeśli służy Ojczyźnie, a cierpienie za kraj to przejaw najgłębszego patriotyzmu. Bóg wybacza grzechy, jeśli czynione są z czystych pobudek, w przypadku prezentowanych przeze mnie utworów – z powodu miłości do Ojczyzny. Bohaterem narodowym można zostać nie tylko na polu bitwy, ale również poprzez ciężką i mozolną pracę. Symbolem walki o dobro ojczyzny, symbolem wspólnych ideałów i celów wszystkich kochających kraj ojców wywodzących się z różnych grup społecznych jest pamięć o poległych za ojczyznę i nasz stosunek do bohaterskiej przeszłości. To kryterium oceny moralnej człowieka, wyznacznik jego patriotyzmu. Ten ostatni wniosek nasuwający się po analizie dziewiętnastowiecznych utworów literackich jest aktualny do dzisiaj.