Przedstaw funkcjonowanie odwołań oraz różnorodność interpretacji mitu o Dedalu i Ikarze

Przedstaw funkcjonowanie odwołań oraz różnorodność interpretacji mitu o Dedalu i Ikarze.

I. Literatura podmiotu:

1.Bruegel Peter, Upadek Ikara, Sztuka świata, T. VI, wyd. zbiorowe pod red. Izabeli Kunińskiej i Przemysława Trzeciaka, Wydawnictwo Arkady, Warszawa, 2001

2. Bryll Ernest, Wciąż o Ikarach głoszą [w:] Wiersze polskich poetów współczesnych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne., Warszawa 1976

3. Chagall Marc, Upadek Ikara

4. Iwaszkiewicz Jarosław, Ikar , [w:] Opowiadania wybrane, Wyd. Ossolineum, Wrocław 2001

5. Parandowski Jan, Mitologia: wierzenia i podania Greków i Rzymian, Wyd. Czytelnik, Warszawa 1975

6. Różewicz Tadeusz, Prawa i obowiązki w: Wiersze polskich poetów współczesnych, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1976

II. Literatura przedmiotu

1. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, PIW, Warszawa 1991, Dedal s. 198

2. Milska A. Ernest Bryll, Tadeusz Różewicz w: Pisarze polscy, Instytut Wydawniczy CRZZ, Warszawa 1972, str. 424 – 429, 341 - 351

3. Trzeciak P., Pieter Bruegel Starszy [w:] Sztuka świata, T. VI, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2001, str. 259 - 268

4. Wilson J., Marc Chagall. Biografia, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2008

5. Zawada A., Ikar. [w:] Iwaszkiewicz Jarosław: Opowiadania wybrane. Wyd. Ossolineum, Wrocław 2001 s. LX- LXIV

III. Ramowy plan wypowiedzi:

1. Określenie problemu:

a/ historia o ludzkich marzeniach główną przyczyną popularności greckiego mitu

b/ różnorodność interpretacji postaw bohaterów mitu oraz obserwujących ich ludzi

2. Kolejność prezentowanych argumentów:

a/ opowieść o ludzkich marzeniach i niemożności ich realizacji w czasach mitycznych – ( mit grecki wg Parandowskiego)

b/ lot i upadek Ikara niezwykłym ziemskim zjawiskiem, wywołującym zainteresowanie i podziw wśród obserwujących Ikara ludzi – (Chagall – „Upadek Ikara”)

c/ mityczny chłopiec niewiele znaczącym elementem świata rzeczywistego, obojętność ludzi wobec jego śmierci – (Brugel – „Upadek Ikara”)

d/ tragedia bezsensownego zniknięcia wojennego Ikara – (Iwaszkiewicz –„ Ikar”)

e/ obowiązki wobec siebie i innych argumentem w polemice z Brueglem – (Różewicz –„Prawa i obowiązki”)

f/ zapomniany bohater Dedal - (Bryll- „(wciąż o Ikarach głoszą)”)

3. Wnioski

- mit o Dedalu i Ikarze jest bardzo popularny wśród artystów

- posiada wartości uniwersalne, które pozwalają interpretować go w różnorodny sposób

- nie traci swej aktualności, jest ponadczasowy

- jest symbolem ludzkiego dążenia do realizacji własnych celów wbrew naturalnemu porządkowi świata

O czym marzy człowiek? Zawsze o tym, co w danej chwili jest dla niego nieosiągalne. Opowieści o ludzkich marzeniach, historie o odkrywaniu wszechświata, wnętrza ziemi, przestworzy, od zarania ziemskich dziejów towarzyszyły człowiekowi. Jedną z nich jest grecki mit o Dedalu i Ikarze. Historia o próbie realizowania ludzkiego marzenia stała się niezwykle popularna również ze względu na różnorodne interpretacje postaw bohaterów oraz otoczenia, w którym się znajdują. Z dużej ilości tekstów kultury przedstawiających stosunek ich twórców do treści mitu, przedstawię moim zdaniem, najbardziej charakterystyczne.

Dedal i Ikar to bohaterowie mitu opisującego historię ich ucieczki z królestwa króla Minosa na Krecie. Władca zakazał ojcu i synowi opuszczać wyspę, co spowodowało bunt Dedala. Wykorzystał swój intelekt i skonstruował dwie pary skrzydeł z piór i wosku, które pozwalały na wzbicie się w powietrze i poszybowanie nad morzem do najbliższego lądu. Przed ucieczką ojciec udzielił synowi rad, jak powinien lecieć, by nie zginąć, jednak młody Ikar zlekceważył je, w efekcie czego spadł do morza i zginął.

Dzisiaj można zrozumieć ten mit w różnorodny sposób. Przede wszystkim jako prezentacja ludzkich marzeń. Człowiek zazdrościł ptakom umiejętności latania „aż do słońca”. Tworząc opowieść o Dedalu i Ikarze rozmarzony człowiek popełnił podstawowy błąd – wosk na skrzydłach Ikara roztopił się wraz ze wzbijaniem się w górę, z powodu ciepła. Dziś wiemy, że im wyżej, tym....zimniej.

Ikar to kultowa postać, wielokrotnie opiewana przez poetów, wzór buntownika. Nie wystarczyło mu ryzyko lotu, chciał dotrzeć wyżej i zobaczyć więcej. Wiedział od ojca o niebezpieczeństwie, ale pomimo to pozwolił, żeby pragnienie wolności i swobody opanowało go. To pragnienie doprowadziło go również do upadku, ale żaden człowiek przed nim nie widział świata z tak wysoka. Jego postawa winna być jednak przestrogą dla młodych. Mit niesie w sobie przesłanie, że warto czerpać z mądrości życiowej i doświadczenia osób starszych szczególnie tych, którzy nas kochają. Dedal ze swoim spokojem udowodnił, że można osiągnąć swój cel wytrwałością, cierpliwością i uporem .

Pierwszym dziełem nawiązującym do mitu, które przedstawię jest obraz Marca Chagall (czyt. marka shagalla) „Upadek Ikara”. Powstał on w roku 1975, namalowany został farbami olejnymi na płótnie. Obecnie znajduje się on w Muzeum Sztuki Współczesnej w Paryżu.

Dzieło Chagalla przedstawia moment, kiedy Ikar spada, ale na ląd. W centralnej części obrazu widzimy mężczyznę, z palącymi się skrzydłami, spadającego głową w dół. Po lewej stronie postaci znajduje się słońce o bladych barwach, a blisko słońca ku górze leci ptak. Dół (ziemia), wydaje się być podzielona na 2 części; lewa i prawa - pełne zabudowań, ludzi i zwierząt hodowlanych patrzących ku górze na spadającego Ikara i środek - o barwie jasnoczerwonej. Przed domami stoją mężczyźni i kobiety z dziećmi na rękach podziwiając niecodzienne wydarzenie. Niektórzy weszli na dach, żeby lepiej widzieć. Wznoszą ręce do góry. Pośrodku pomiędzy domami biegnie droga. Obraz przedstawia ciepły, jasny, słoneczny dzień.

Spadający Ikar jest niecodziennym zjawiskiem. Wszyscy wychodzą z domów, żeby zobaczyć co się dzieje i jak wygląda spadająca postać. Ludzie są zdziwieni. Zazwyczaj ich życie jest monotonne, wykonują ciągle te same czynności, zajmują się gospodarstwem, dobrze znają siebie nawzajem. W takim właśnie miejscu nagle pojawiła się na niebie człowiek ze skrzydłami. Ten młodzieniec kojarzy się z marzycielstwem oraz idealizmem, a tego brakuje w typowym wizerunku wsi. Dlatego istnieje taki kontrast pomiędzy skrzydlatą postacią na niebie, a wsią i jej mieszkańcami. Artysta pokazał to malując mityczną postać oraz niebo w jasnych barwach, a realny świat w ciemnych.

Kolejnym obrazem podejmującym tematykę ikarowską jest „Upadek Ikara" Petera Bruegla Starszego - niderlandzkiego malarza żyjącego w latach 1525 – 1569. Obraz został wykonany w 1558 roku farbami olejnymi. Obecnie znajduje się on w muzeum Królewskim Muzeum Sztuk Pięknych w Brukseli.

Motywem obrazu jest tragedia ludzka niezauważona przez otoczenie. Na pierwszym planie wbrew temu jak zatytułowany jest obraz, na wzniesieniu znajduje się rolnik orzący ziemię. Na drugim planie nieco niżej na polanie możemy zobaczyć pasterza, który pilnuje skubiące trawę owce. Obok niego siedzi pies, którego trzyma na sznurku ów człowiek. Podtrzymuje się on na pasterskim kiju. Z prawej strony obrazy w rogu można dostrzec siedzącego nad brzegiem morza rybaka. Po jego lewej stronie widzimy małe pudełko na złowione ryby. Przed rybakiem płynie statek z rozwiniętymi żaglami. Nawet widać kilku ludzi, którzy pochłonięci są pracami pokładowymi. W tle widzimy morze, niebo, a w oddali wschodzące słońce. Na obrazie znajdują się wzgórza. Po lewej stronie dostrzegamy fragment miasta, gdzie toczy się normalne życie. Na wodzie oprócz statku za Ikarem dostrzegamy inne okręty z żaglami.

Ale zaraz, gdzie jest tytułowy bohater - Ikar? Po wnikliwym obejrzeniu obrazu możemy dostrzec go tonącego w morzu. Znajduje się on w prawym dolnym rogu, między rybakiem, a statkiem. Wśród fal Ikarowi widać jedynie nogi i jedną rękę. Nikt nie zwraca uwagi na dramat Ikara, który swoje istnienie zaznaczył jedynie niewielkim fragmentem ciała zanurzającego się w wodzie. Istotną rolę w obrazie pełni słońce, centralny punkt dzieła, jaśniejący nad wszystkim majestatyczny, stały i niezmienny. Słońce zdaje się być symbolem stałości natury, jej obojętności wobec małości człowieka. Słońce jest niewzruszone, a maleńki Ikar zupełnie pominięty w wielkim mechanizmie świata, niezauważony. Widzimy tu wielki dramatyzm sytuacji, brak zainteresowania, nieczułość i całkowitą ignorancję wobec nieszczęścia. Ikar na obrazie symbolizuje pojedyncze nieszczęście jednostki, a pracujący chłopi egoistycznych mieszkańców Ziemi.

Na pierwszy rzut oka na obrazie widnieje zwykły, słoneczny dzień i życie z codziennymi troskami i natężeniem zwykłych zajęć. Słowem - spokojne miasto. Śmierć tytułowego bohatera jest trudna do zauważenia. W dziele Bruegel’a odbija się więc znikomość jednostki. Nawet wół wydaje się ważniejszy niż Ikar.

W obrazie najbardziej właśnie oburza obojętność świata na jednostkowe tragedie, znieczulica i egoizm ludzi zajętych swoim życiem, epizodyczne potraktowanie bohatera na miarę Ikara, a także słoneczna atmosfera i niezachwiany spokój świata na płótnie. który na niego patrzy.

Tekstem bezpośrednio nawiązującym do obrazu jest opowiadanie Iwaszkiewicza „Ikar”. W tym opowiadaniu przedstawiona jest jedna krótka chwila z życia Warszawy w czasie okupacji hitlerowskiej. Chwila dla jednych nic nie znacząca, dla innych - w tym dla “Michasia” - przesądzająca o ich dalszym losie.

“Michaś” to imię nadane młodemu chłopcu przez narratora, obserwatora wydarzenia w 1942 lub 1943 roku na rogu ulicy Trembeckiej i Krakowskiego Przedmieścia. Ów chłopiec zaczytany w pewnej książce wyszedł nagle na ulicę, wprost pod nadjeżdżającą karetkę gestapo. Żandarmi z uśmiechem zaprosili go do środka i podwieźli na Aleję Szucha. Było pewne, że “Michaś” nie wydostanie się z rąk gestapowców.

Narrator opowiadania jest przerażony tym, że wokoło życie toczy się dalej, tak jakby nic się nie stało. Ubolewa nad egoizmem tłumu. Wszyscy są zajęci wyłącznie własnymi sprawami, często bardzo błahymi. Nikt nawet nie zauważył, że koło niego ktoś stracił życie. Życie, które właściwie jeszcze się nie rozpoczęło. Na obrazie nikt nie zwrócił uwagi na śmierć chłopca,

„Gdzież jest Ikar? Gdzież ten, który usiłował wylecieć w słońce? I dopiero kiedy dobrze przyjrzymy się obrazowi, w pewnym kącie morza spostrzegamy dwie nogi wyzierające z wody i parę piór w powietrzu nad wodą leżących, wyszarpniętych siłą upadku z bezmyślnie skonstruowanych skrzydeł.”

Na warszawskiej ulicy również ludzie pozostali obojętni i niedowidzący. Iwaszkiewicz przedstawił w tym jednym momencie okrucieństwo wojny i bezimienność jej ofiary. Koniec beztroskiej miłości i życia. Pisarz obserwując zajście, szukał wzrokiem chociaż jednej osoby, która podobnie jak on, poczuła smutek i żal. A może takie wydarzenia były codziennością i ludzie traktowali je jak coś normalnego? Oto okrucieństwo – przyjmowanie śmierci jako codzienności.

Obraz Warszawy w opowiadaniu Iwaszkiewicza jest zdynamizowany, kolejne sceny narastają aż do szczytowego momentu - aresztowania chłopca. Artysta jest pośrednikiem w naszym odczuwaniu świata, gdyż wydarzeniom, obok których przechodzimy obojętnie, nadaje kształt artystyczny. Utrwala też to co jest ulotne, lub może być zapomniane. Jest baczniejszym obserwatorem życia. Subtelniej odczuwa wszystko, skłonny jest do zadumy i refleksji, odczytuje głębszy sens tego, czego jest świadkiem. Historię Michasia traktujemy nie jako nieodosobniony czy wyjątkowy przypadek, ale przykład tysięcy ludzi w czasie okupacji, którzy ginęli bez śladu.

W obu tekstach kultury były podobne reakcje otoczenia na nieszczęście chłopców. Na obrazie pasterz pasł owce, rolnik orał ziemię, a rybak łowił ryby, choć był tak blisko nieszczęścia Ikara. To samo w utworze Iwaszkiewicza. Gdy gestapowcy wysiedli z samochodu, aby zabrać chłopca, nikt nie zwrócił na to uwagi. Obaj spotkali się z zupełną obojętnością ze strony innych. Wszyscy byli tak zajęci swoimi sprawami i pracą, że nikt im nie pomógł. Również obaj chłopcy zginęli niezawinioną i daremną śmiercią. Mamy tu do czynienia z samotnością człowieka w momencie śmierci. W utworach tych również zauważamy, że śmierć obu postaci dostrzegają artyści, którzy są bardziej wrażliwi i spostrzegawczy. Nie są obojętni na krzywdę ludzi i w swoich utworach czy obrazach ukazują to, co zobaczyli.

Jeden tylko poeta czy malarz ujrzał tę śmierć i przekazał ją potomności.

Ja jeden zauważyłem, że Ikar utonął.

Pytaniem, które zadajemy sobie analizując obraz Breugla czy tekst Iwaszkiewicza, jest „Czy obserwujący śmierć chłopca ludzie byli obojętni, czy po prostu – niczego autentycznie nie widzieli?”. Na to pytanie próbuje odpowiedzieć podmiot liryczny wiersza Tadeusza Różewicza „Prawa i obowiązki”

Poeta nawiązuje do bardzo znanego mitu o Dedalu i Ikarze i obrazu Breugla. Różewicz swój wiersz podzielił na dwa obrazy. W pierwszym ma pretensje do ludzi, że nie zauważają tragedii, jaką przeżywa Ikar. Nawołuje ludzi, by pozostawili wszystko i przyglądali się jego śmierci. W drugiej części wiersza mamy do czynienia ze zmianą poglądów podmiotu lirycznego. Dochodzi on do wniosku, że ludzie nie muszą interesować się tragedią Ikara. Bo jak pisze :

„przygoda Ikara nie jest ich przygodą”

Według poety tragedia tonącego Ikara jest symbolem dramatu (w latach młodzieńczych), a następnie, w latach dojrzałych symbolem przygody. Oto bowiem z biegiem lat podmiot dojrzewa psychicznie, jego wiedza powiększa się.

Podobnie na pierwszym planie obrazu Bruegla przedstawione jest codzienne życie pasterza i oracza, którzy zajęci swoją pracą nie zauważają tonącego Ikara. "Syn marzenia" przedstawiony jest na dalszym planie obrazu. Po przekroczeniu niedostępnych granic, spadł, utonął. Ludzie nie pomogli mu,

"Dawniej" - w latach młodzieńczych

myślałem że mam prawo obowiązek

krzyczeć na oracza

patrz patrz słuchaj pniu

Ikar spada".

Podmiot wierzył, że musi krzyczeć, by oracz, pastuch - wszyscy ludzie zauważyli bohatera, który potrzebuje pomocy, by nie odwracali się tyłem.

Zdania te, a w szczególności słowa podmiotu: "mówiłem ślepcy" podkreślają, jak ważne dla podmiotu jest to, by pomóc tonącemu Ikarowi. Podmiot liryczny czuje się w obowiązku budzenia sumień obojętnych i leniwych.

Postawa podmiotu w trzeciej w zwrotce jest zaprzeczeniem jego poglądów, refleksji wyrażonych w dwóch poprzednich strofach. "Teraz" - po wielu latach, gdy podmiot zna już życie, przychodzi uspokojenie będące znakiem dojrzałości, bo mądrość, to pojęcie sensu klęski. Podmiot rozumie, że

"oracz winien orać ziemię

pasterz pilnować trzody ".

Nie wiadomo, co by się stało gdyby przestali wykonywać swe czynności, gdyby oracz, przestał pracować, a pasterz odwrócił wzrok od swojej trzody. Pobiegliby na pomoc Ikarowi, przecież w między czasie trzoda mogłaby uciec pasterzowi, a wtedy on nie miał by, z czego żyć, albo oracz, przecież pomoc tonącemu zajęłaby trochę czasu i przez to on nie zdążyłby przeorać całej ziemi. Co wtedy stałoby się z tymi ludźmi?

Ostatnim tekstem, który omówię jest wiersz Ernesta Brylla „...wciąż o Ikarach głoszą”. W tym utworze poeta pokazuje motyw idealizmu i pragmatyzmu Ikara i Dedala. Idealizmem nazywamy postawę polegającą na stawianiu sobie świata lepszym niż jest w rzeczywistości i właśnie takim idealista był Ikar. Dedal natomiast odznaczał się praktycznym sposobem myślenia i działania.

W swoim wierszu poeta porównuje Ikara do ćmy, która leci do światła, bo właśnie tak zachował się Ikar lecąc zbyt blisko słońca, przez co wosk pióra rozpuścił się.

Autor w wierszu nawiązuje także do obrazu Breugela, który przedstawia nieudany lot Ikara. W wierszu występuje ten sam motyw, bo Bryll w ostatnich wersach wiersza pokazuje, ze nie upadek Ikara jest najważniejszy, ale sukces Dedala. Pisze, że nie na upadek Ikara powinniśmy zwracać uwagę ale na spełnienie marzenia przez Dedala.

nie gapić

trzeba się nam w Ikary, nie upadkiem smucić

- choćby najwyższy...

Nie możemy tylko smucić się upadkiem ale także cieszyć się z osiągnięcia celu przez Dedala, który dzięki swojemu pragmatycznemu spojrzeniu na świat osiągnął swój cel.

Czy Dedal zrezygnował z kontynuowania lotu, kiedy Ikar zabił się? Nie, on pofrunął dalej. Miał swój cel, który musiał osiągnąć.

Poeta sugeruje, że to praktyczne podejście do życia Dedala umożliwił mu osiągnięcie zamierzonego celu, natomiast idealistyczne podejście do świata, które było cechą Ikara, przyczyniło się do poniesienia przez niego klęski. Jednak to idealizm sprawił, że Ikar stał się postacią kultową. Tymczasem sukces osiągnięty przez Dedala jest tak samo wart uwagi, być może nawet ważniejszy, niż tragedia Ikara. Nie powinniśmy skupiać całej uwagi na upadku Ikara, ale także cieszyć się, że Dedalowi było dane dopiąć swego.

Końcówka wiersza jest pewnym rodzajem wskazania drogi postępowania. Poeta mówi tam, że nie oglądanie się na cudze porażki pozwoli nam zrealizować nasze plany, ale dążenie do ich osiągnięcia, pomimo trudności, które się pojawiają, tak jak było w przypadku Dedala i jego syna.

Jak widać na podstawie mojej wypowiedzi, mit o Dedalu i Ikarze jest bardzo popularny wśród artystów. Posiada on wartości uniwersalne, które pozwalają interpretować go w różnorodny sposób, nie traci swej aktualności, jest ponadczasowy. Dedal i Ikar to postacie symbolizujące ludzki dążenia do realizacji własnych celów wbrew naturalnemu porządkowi świata.