Jak zmieniła się konstrukcja bohatera tragicznego od literatury antycznej poprzez romantyczną do współczesnej

 

Jak zmienia się konstrukcja bohatera tragicznego od literatury antycznej poprzez romantyczną do współczesnej.

I. Literatura podmiotu:

1. Sofokles „Król Edyp”, Greg, Kraków 2005

2. Mickiewicz Adam, „Pan Tadeusz”, Czytelnik, Kraków 1949

3. Różewicz Tadeusz, „Ocalony” w: Praca zbiorowa, Historia literatury światowej, Pinnex, Kraków 2005, ISBN 83-89265-41-9, str.8

II. Literatura przedmiotu:

1. Dorota Nosowska, opracowanie do „Pana Tadeusza”, Wydawnictwo Park sp. z o.o., Bielsko –Biała 2005, wyd. I, ISBN 83-7266-321-1, str. 237-240

2. Górski Konrad, „Adam Mickiewicz”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1989, ISBN 83-01-07796-4, str.162-171

3. Szyper Henryk, „Pan Tadeusz”, w: Adam Mickiewicz – Poeta i człowiek czynu, Czytelnik, 1950, str. 162-165,

4. Parandowski Jan, „Mitologia, wierzenia i podania Greków i Rzymian”, Puls, Londyn 1992, ISBN 0-907587-85-2, str.203-204

5. Hanczakowski M., Kuziak M., Zawadzki A., Żynis Bernadetta, „Tadeusz Różewicz w: Epoki literackie, od antyku do współczesności, Park sp. z. o.o, Bielsko-Biała, 2002, ISBN 83-7266-046-8, str. 438-439

6. Rzehak Wojciech, „Tadeusz Różewicz” w: Język polski vademecum, Greg, Kraków, ISBN 83-86952-99-7, str.279-280

III. Ramowy plan wypowiedzi:

1. Określenie problemu:

Konstrukcja bohatera tragicznego zmienia się w zależności od czasów, w których konkretny bohater żyje.

2. Kolejność prezentowanych argumentów:

a/ Edyp czyli tragizm uwikłany w przeznaczenie:

- starożytna wiara w fatum;

- historia Edypa potwierdzeniem greckich wierzeń;

- wpływ tragizmu bohatera na losy najbliższego otoczenia;

b/ Jacek Soplica (ksiądz Robak) czyli przemiana bohatera tragicznego;

- poszukiwanie dróg do odzyskania wolności Polski w I poł. XIX wieku;

- historia bohatera odbiciem historii narodu;

- Jacek Soplica wzorem do naśladowania;

c/ „Ocalony” Różewicza czyli tragedia pokolenia wojennego:

- wojna największym złem wymyślonym przez człowieka;

- przeżycia podmiotu lirycznego zwierciadłem przeżyć pokolenia „Kolumbów”;

- „ocalony” człowiekiem uwikłanym w historię.

3. Wnioski:

- tragizm wpisany jest w historię ludzkości;

- tragedia każdego człowieka rozgrywa się w konkretnym miejscu, czasie, z konkretnych powodów, nie jest zawieszony w próżni;

- człowiek zawsze próbuje zapobiec tragedii, kiedy jest jej świadomy;

- tragedia jednostki ma wpływ na życie jej najbliższego otoczenia.

Życie człowieka stanowi podstawowy temat literatury od czasów najdawniejszych po współczesne. Pisarze i poeci zastanawiają się nad sensem istnienia, przedstawiają ludzie losy na tle wielkich wydarzeń historycznych oraz szarej codzienności. Analizując obraz życia człowieka dostrzegamy w nim radość, smutek, uśmiech i łzy. Ale rozkładają się nierównomiernie. Są bohaterowie, którzy przeżywają więcej radości niż smutku. Bywa też odwrotnie. Tragedia wypełnia większą część życia i duszy człowieka. O takich właśnie bohaterach literackich będę mówił.

Starożytni Grecy wierzyli w przeznaczenie. Niestety, najczęściej było to fatum czyli przeznaczenie bez happy endu, kończące się tragedią. Takim bohaterem jest Edyp, bohater dramatu Sofoklesa.

Wyrocznia oznajmiła królowi Teb - Lajosowi, że jego syn ma go zabić i poślubić własną matkę. Kiedy urodził się syn, Lajos przebił mu stopy żelaznymi gwoździami, spętał i nakazał służącemu zostawić w górach. Ten jednak uratował Edypa, przekazując go pasterzom, którzy zanieśli go do bezdzietnego króla Koryntu .

Edyp dorastał i wychowywał się pod okiem króla, będąc przekonany, że jest jego prawdziwym synem. Kiedy udał się do wyroczni w Delfach dowiedział się, jaki los go czeka - miał zabić ojca i poślubić własną matkę. Chcąc uciec przed tragicznym losem, postanowił nigdy nie wracać do Koryntu. Udał się w długą drogę do odległej krainy. Po drodze wdał się w bójkę ze starcem, którego zabił, nie wiedząc, że jest on jego prawdziwym ojcem. Przed bramami Teb natknął się na dręczącego miasto i porywającego ludzi potwora - Sfinksa. Udało mu się rozwiązać jego zagadkę. Pokonał potwora, w nagrodę dostał rękę Jokasty - jego prawdziwej matki i stał się królem. Miał z nią czworo dzieci: Polinejkesa, Eteoklesa, Antygonę i Ismenę. Rządził dobrze, jednak Teby zaczęły nękać prawdziwe nieszczęścia. Wieszcz Terezjasz przekazał mu prawdę o pochodzeniu. Edyp ogarnięty szałem oślepił się i udał na wygnanie, gdzie towarzyszyła mu Antygona. Ostatecznie doznał oczyszczenia w Kolonos, gdzie zmarł.

Jego losy są potwierdzeniem tego, że przeznaczenia nie udało się uniknąć. Gdy usłyszał, że stanie się zabójcą ojca i poślubi matkę, nie wrócił do Koryntu, udał się na tułaczkę. Podjął więc takie kroki, które miały go uchronić przed tragedią. Ale to właśnie podczas wędrówki napotkał Lajosa, którego zabił. Nie wiedział, że z tą chwilą wypełniła się pierwsza część delfickiej przepowiedni. Gdy ożenił się z Jokastą i przejął królestwo Teb, wypełnił drugą jej część.

Gdy Teby nawiedzają nieszczęścia i zarazy, Edyp potrafił przedkładać interesy i dobro państwa ponad własne sprawy. Ale fatum nie dało o sobie zapomnieć. Prawda wyszła na jaw, król za swą zbrodnie surowo się ukarał. Wstydził się swych czynów, gardził samym sobą. Ojcobójstwo i kazirodztwo, to przecież najcięższe grzechy człowieka.

Wstrząsające losy króla Edypa nie pozostały bez wpływu na losy jego najbliższych. Władca, mimo że sam dopuścił się straszliwej zbrodni, nie chciał, by z tego powodu cierpiały jego bliscy. Ale nie dane było im żyć w szczęściu. Matka i żona popełniła samobójstwo. W bratobójczej walce zginęli jego synowie, Antygona popełniła też samobójstwo. Przeznaczenie dopadło każdego.

Edyp jest typowym bohaterem tragicznym, bezsilnym wobec praw losu. Dlatego, gdy poznałem jego losy, uświadomiłem sobie, że nie potrafię jednoznacznie ocenić go, jako człowieka. Z jednej strony miałem na uwadze, że każdy jest kowalem swego losu i zgodnie z tą maksymą, władca Teb sam doprowadził do tego, że jego całe, szczęśliwe życie legło w gruzach. Kiedy jednak wziąłem pod uwagę, iż ten mityczny bohater sam musiał stawić czoła poważnym i nierozwiązywalnym problemom, że rzeczywistą przyczyną jego nieszczęść był zły los, a nie ludzka omylność, poczułem współczucie.

Kolejnym przykładem bohatera tragicznego jest Jacek Soplica, czyli ksiądz Robak – bohater epopei narodowej Adama Mickiewicza „Pan Tadeusz”. Jacek żył w czasach, kiedy Polska była pod zaborami, a Polacy poszukiwali dróg do odzyskania wolności. Klęska powstania listopadowego w 1830 była tragedią całego narodu. Należało zmienić romantyczny wizerunek samotnego bojownika o suwerenność ojczyzny na człowieka otwartego, działającego wśród ludzi. Te cechy posiada właśnie Jacek Soplica. Jego życie można podzielić na dwa okresy: burzliwej młodości i konspiracyjnej działalności pod maską bernardyńskiego mnicha.

Młody Jacek to typowy szlachecki awanturnik i warchoł. Nie posiada co prawda majątku, lecz cieszy się ogromnym poparciem wśród okolicznej szlachty. Wiedzie hulaszczy żywot. Stolnik wykorzystuje sławę Jacka i zyskuje dzięki niemu poparcie wśród szlachty zaściankowej. Jacek zakochuje się w jedynej córce Horeszki, Ewie i liczy, że skoro jest mile widzianym gościem w domu Stolnika, to zostanie mężem dziewczyny. Stolnik jednak ubiega jego zamiar i podaje mu czarną polewkę, symbolizującą odmowę. Poniża Soplicę, mówiąc mu, że inny mężczyzna zainteresował się Ewą i prosząc go o radę w tej sprawie. Pycha nie pozwala Jackowi błagać o litość Stolnika, choć wie, że Ewa też go kocha. Zrozpaczony ucieka z zamku, pragnie zapomnieć o swej ukochanej i żeni się z dziewczyną, której nie jest w stanie pokochać. Wcześnie zostaje wdowcem z maleńkim synkiem i zaczyna pić.

    Przypadkowo znajduje się w pobliżu zamku, kiedy Stolnik zostaje zaatakowany przez Moskali. Kiedy widzi, że Horeszkowie dzielnie się bronią, chwyta w złości broń i zaślepiony nienawiścią, zabija Stolnika. Okrzyknięty zdrajcą i stronnikiem Moskali, którzy w nagrodę dali mu część ziem Horeszków, zostawia syna pod opieką brata i ucieka za granicę. Jakiś czas później do Soplicowa docierają pogłoski o jego śmierci. W rzeczywistości tylko nieliczni wiedzą, że Jacek żyje i kieruje wychowaniem Tadeusza oraz łoży na wychowanie córki ukochanej Ewy.

Na wygnaniu Jacek decyduje się na wstąpienie do klasztoru bernardynów i przybiera nazwisko Robak. Staje się czynnym uczestnikiem walk z zaborcą. Pojawiał się na Galicji, w Wielkopolsce, był więźniem Moskali, uniknął wywiezienia na Syberię. Został również zamknięty przez Austriaków w więziennych lochach.

Pojawia się w Soplicowie jako wysłannik Jacka Soplicy. Ma dopilnować małżeństwa Tadeusza i Zosi. Jest to najprostszy sposób na pogodzenie dwóch zwaśnionych od lat rodów i przywrócenie części dziedzictwa Zosi. Ma jednak do spełnienia również inną misję. Ksiądz Robak przygotowuje jednocześnie powstanie na Litwie, w którym ma uczestniczyć okoliczna szlachta. Dwukrotnie ratuje życie Hrabiego i Klucznika Gerwazego, spłacając niejako swój dług wobec Horeszków. Jego słowa o powstaniu są opacznie zrozumiane i Gerwazy wykorzystuje je do podburzenia szlachty przeciwko Sędziemu. Robak zostaje ranny podczas potyczki z Moskalami. Ostatnie godziny życia księdza, to spowiedź, wyjawienie swojego prawdziwego imienia największemu wrogowi Sopliców i prośba o przebaczenie, skierowana do Gerwazego. Wtedy również Jacek dowiaduje się, że Stolnik w chwili śmierci wybaczył mu i uczynił znak krzyża. Umiera szczęśliwy, dostając list z wiadomościami o wybuchu wojny, która ma przynieść Polsce niepodległość.

Po wielu miesiącach jego zasługi zostają docenione. Napoleon wyróżnia go pośmiertnie odznaczeniem legii honorowej, a Podkomorzy dokonuje rehabilitacji w oczach szlachty i przywraca jego dobre imię.

Dzieje Jacka Soplicy to dzieje typowego tragicznego bohatera romantycznego. W młodości to typ buntownika, kierującego się namiętnościami i miłością do kobiety. To pierwszy element jego osobistej tragedii. Kochając szaleńczo, dokonując zbrodni na Stolniku, nieodwracalnie zmienia bieg swojego życia. Sięga po broń, kierowany gniewem, zaślepiony rozpaczą i nienawiścią. Żyje z piętnem mordercy i hańby, traci przyjaciół. Przeżywa osobistą tragedię.

Walki o wolność ojczyzny prowadzą go do zmiany tożsamości i rozpoczęcia nowego etapu życia. Nie jest to jednak łatwe. Jacek ma do spełnienia misję - przygotowanie powstania na Litwie przeciwko zaborcy. Tragedią jest fakt, iż do powstania praktycznie nie dochodzi. Tragizm tej postaci możemy zauważyć w sytuacji, kiedy Jacek jako ksiądz żyje przez jakiś czas tuż obok syna i nie wyjawia mu, że jest jego ojcem, ponieważ nie czuje się godnym jego miłości.

Losy Jacka są związane z losami ojczyzny. Najpierw hulanki i swawole, potem walka o odzyskanie wolności. Jacek ociera się o powstanie kościuszkowskie, walki napoleońskie, by umrzeć na progu wolności. Mimo swych wad, błędów młodości Jacek był wzorem do naśladowania dla wielu pokoleń Polaków. Tragiczne chwile w jego życiu zmieniają je na lepsze. To ważna nauka dla każdego z nas.

Najtragiczniejszą z prezentowanych przeze mnie postaci jest podmiot liryczny wiersza Tadeusza Różewicza „Ocalony”. Jako młodzieniec przeżył koszmar wojny, największego zła, jakie wymyślił człowiek. Zofia Nałkowska o zbrodniach wojennych powiedziała „ Człowiek człowiekowi zgotował ten los” podkreślając, iż jedynie i aż ludzkość odpowiada za tragedię wojennego pokolenia. Nie tylko tych, co zginęli, ale przede wszystkich tych, którzy ocaleli.

Wiersz „Ocalony” został napisany po wojnie. Powstał pod wpływem zdarzeń, jakie zobaczył T. Różewicz w trakcie okupacji. Autor należy do tzw. pokolenia „Kolumbów”, czyli ludzi urodzonych na początku lat dwudziestych XX wieku, których wojna zaskoczyła w momencie ukończenia szkół lub tuż przed maturą. Obok Różewicza, do tego pokolenia należą również Krzysztof Kamil Baczyński i Tadeusz Gajcy.

Wiersz przedstawia świadomość tej części pokolenia , której udało się przeżyć wojnę, stąd tytuł „Ocalony”. Podmiotem lirycznym jest młody człowiek, mający 24 lata, który ocalał „prowadzony na rzeź”. Uczestnictwo w tej drodze i doświadczenie wojny zmieniło jego światopogląd i świadomość. Podkreśla, że zanikły wszystkie wartości, nastąpiła degradacja pojęć i słowa przestały mieć jakiekolwiek znaczenie.

Podmiot liryczny nie stara się użyć jakiś pięknych słów do określenia tego, co zobaczył. Woli nazwać rzeczy po imieniu np: „furgony porąbanych ludzi”. Upada dekalog. „Człowieka zabija się jak zwierzę” – istoty ludzkie przestały być ważniejsze niż zwierzęta; można je tak samo traktować i zabijać. Zabici nawet nie będą zbawieni, gdyż nie dana im była szansa jakiejkolwiek spowiedzi czy rozmowy z księdzem. W utworze Różewicza człowiek to tylko ciało, które można porąbać.

Podmiot liryczny mówi o wszystkich ludziach, których dotknęła wojna. Ukazuje jak konflikt militarny wpływa na człowieka, jak zmienia jego osobowość, gdyż nie jest on na tyle silny, by sprostać czasom wojny. Wojna cofnęła ludzkość do prapoczątków cywilizacji i trzeba od nowa tworzyć świat oraz zasady moralne. Podmiot liryczny mówiąc „szukam nauczyciela i mistrza” ma na myśli jakiegoś stwórcę, który utworzy odnowiony świat. Ostatni wers wiersza „niech odzieli światło od ciemności” wyraźnie nawiązuje do Biblii i obrazu stworzenia świata przez Boga. Ma to na celu podkreślenie, że trzeba zacząć wszystko od początku.

Wiersz ten jednak nie niesie ze sobą radosnego przesłania, mimo, że podmiot liryczny ocalał z wojny. Nie otwiera to przed nim żadnej szczęśliwej perspektywy życia. To, co widział, na stałe pozostanie w jego psychice, nie powróci on do względnie normalnego stanu sprzed wojny. Zapewne nie znajdzie sobie on miejsca w powojennej rzeczywistości, a jego doświadczenia ograniczą mu radość istnienia. Po przeczytaniu wiersza odnosimy wrażenie , że tytuł „Ocalony” jest ironiczny. Poeta ocalał, ale czy rzeczywiście? Jego ciało nie jest martwe, ale jego moralność upadła. Dla podmiotu lirycznego takie życie nie ma sensu, to tylko wegetacja. Dusza jest martwa, a ciało jedynie czeka na śmierć, gdyż nie jest w stanie samo egzystować. Podmiot liryczny cierpi, zamiast cieszyć się z ocalenia. Może lepiej by było, gdyby zginął na wojnie i nie musiał pamiętać tych wszystkich strasznych rzeczy, których doświadczył? Żył w czasach, kiedy tworzyła się najczarniejsza z kart historii ludzkości, tragedia milionów, które przeżyły, nie sposób było uniknąć zła, widoku śmierci, zabijania człowieka przez człowieka.

Tragizm wpisany jest w historię ludzkości. Tragedia każdego człowieka rozgrywa się w konkretnym miejscu, czasie, z konkretnych powodów, nie jest zawieszona w próżni, nie jest tylko literacką ani poetycką fikcją. Człowiek zawsze próbuje zapobiec tragedii, kiedy jest jej świadomy, nie zawsze jednak udaje mu się uciec od zła. Tragedia jednostki ma wpływ na życie jej najbliższego otoczenia. Dowodzi to, iż tragedia każdej jednostki jest tragedią całej ludzkości.